Trẻ em khắp thế giới chơi giống nhau vì hai lý do cùng lúc tác động: một phần các trò đã lan truyền theo người — qua buôn bán, di cư, trường học, sách báo — và một phần được trẻ ở nhiều nơi tự nghĩ ra, vì cơ thể trẻ, nhóm bạn và vài món đồ đơn giản chỉ cho phép một số lối chơi nhất định. Các nhà nghiên cứu đã tranh luận hơn một thế kỷ giữa hai giải thích này, và câu trả lời trung thực hôm nay là: tuỳ từng trò, và phần lớn vẫn còn bàn.
Câu hỏi cũ của các nhà sưu tầm
Khi người châu Âu thế kỷ 19 bắt đầu ghi chép trò trẻ em một cách có hệ thống, họ sớm vấp phải sự trùng hợp. William Wells Newell, khi sưu tầm trò và bài hát của trẻ em Mỹ (sách in năm 1883), nhận thấy rất nhiều trò có anh em ở Anh, Đức, Pháp, Tây Ban Nha. Ông nghiêng về giả thuyết rằng chúng đến từ châu Âu theo chân người di cư, và nhiều trò từng là trò của người lớn thời trung cổ được trẻ con giữ lại.
Stewart Culin, nhà dân tộc học người Mỹ, đi xa hơn. Ông viết một cuốn sách lớn về trò của người Hàn Quốc (1895), so sánh với Trung Quốc, Nhật Bản, và sau đó là một công trình đồ sộ về trò của người bản địa Bắc Mỹ (1907). Culin tin nhiều trò có chung nguồn gốc rất cổ, thường gắn với bói toán và nghi lễ, rồi lan ra khắp nơi.
Ở phía khác, các nhà nhân học theo hướng "tự nảy sinh" cho rằng con người ở mọi nơi có cấu trúc tâm trí giống nhau, nên trong hoàn cảnh giống nhau sẽ nghĩ ra những điều giống nhau. Cuộc tranh luận "lan truyền hay tự nảy sinh" ấy không chỉ có trong nghiên cứu trò trẻ em; nó là câu hỏi lớn của nhân học về truyện cổ tích, công cụ, nghi lễ.
Bằng chứng cho lan truyền
Có những trường hợp mà lan truyền gần như chắc chắn:
- Tên gọi mang dấu vết đường đi: nhảy dây chun mang tên "Chinese jump rope" ở Mỹ, "French skipping" ở Anh — mỗi nơi gọi theo nơi mình tưởng nó đến từ.
- Vật liệu công nghiệp: dây chun, bi thuỷ tinh, sao kim loại của trò jacks chỉ phổ biến khi công nghiệp và thương mại đưa chúng đi khắp nơi.
- Lời hát giống từng chữ: khi hai nơi xa nhau có cùng một câu vô nghĩa trong bài đếm, khả năng tự nảy sinh gần như bằng không.
- Đường thuộc địa và trường học: nhiều trò sân trường kiểu Anh có mặt ở Úc, New Zealand, Ấn Độ, châu Phi theo hệ thống trường học thời thuộc địa.
Ở Việt Nam, dây chun, bi ve, lối kẻ ô hopscotch kiểu phương Tây đều có thể đã được tiếp nhận qua trường học, sách báo thời Pháp thuộc và sau đó — nhưng không có tài liệu nào ghi rõ từng bước.
Bằng chứng cho tự nảy sinh
Cũng có những trò mà lan truyền khó giải thích:
- Kéo co: chỉ cần một sợi dây và hai nhóm người là đủ nghĩ ra. Kéo co có mặt ở những cộng đồng rất xa nhau, mang ý nghĩa nghi lễ khác nhau.
- Đuổi bắt và trốn tìm: có lẽ là những lối chơi phổ quát nhất. Ngay cả nhiều loài động vật non cũng có hành vi đuổi bắt khi chơi.
- Tung bắt đồ vật: xương mắt cá, sỏi, hạt — bàn tay người và vài món nhỏ dẫn tự nhiên tới các trò tung bắt.
- Bài đếm loại: hầu hết các nền văn hoá đều có cách chọn người bằng lời đếm, nhưng lời và nhịp rất khác nhau.
Ở những trò này, sự giống nhau nằm ở khung (một kẻ đuổi, nhiều kẻ chạy; một dây, hai phe), còn chi tiết thì mỗi nơi một khác. Đó là dấu hiệu của tự nảy sinh nhiều hơn là sao chép.
Giới hạn của cơ thể và nhóm bạn
Có một cách nghĩ đơn giản giúp hiểu vì sao trẻ ở mọi nơi "hội tụ" về vài lối chơi: không có nhiều cách để một nhóm trẻ chơi với nhau mà không cần đồ đắt tiền. Trẻ có thể chạy, trốn, nhảy, ném, tung, hát, đếm, kéo, đẩy. Ghép các động tác ấy với vài vai trò (kẻ đuổi, kẻ chạy, người bảo vệ, người đoán) và vài ràng buộc (một chân, bịt mắt, đứng yên khi bị hô) là ra phần lớn kho trò dân gian của thế giới.
Roger Caillois, trong cuốn sách năm 1958 mà tên có thể dịch là Con người và cuộc chơi, chia các lối chơi thành bốn nhóm: thi tài, may rủi, nhập vai và chóng mặt. Dù bốn nhóm này còn bị bàn cãi, chúng cho thấy cấu trúc của việc chơi có giới hạn — và những giới hạn chung ấy làm trẻ ở mọi nơi trông như đang chơi cùng một kiểu.
Một số họ trò đặt cạnh nhau
| Họ trò | Ví dụ ở Việt Nam | Ví dụ nơi khác | Nhiều khả năng |
|---|---|---|---|
| Hàng nối đuôi bảo vệ | Rồng rắn lên mây | Diều hâu bắt gà con (Trung Quốc), kotoro kotoro (Nhật) | Lan truyền trong khu vực, cũng có thể tự nảy sinh |
| Bịt mắt bắt người | Bịt mắt bắt dê | Blind man's buff, la gallina ciega, mekakushi oni | Rất cổ, khó phân định |
| Tung bắt một tay | Đánh chuyền | Gonggi, jacks, knucklebones | Khung tự nảy sinh, đồ chơi lan truyền |
| Nhảy ô | Nhảy lò cò | Hopscotch, marelle, piko | Còn bàn; hình ô kiểu phương Tây có thể đã theo trường học mà đến |
| Dây chun | Nhảy dây chun | Tiào píjīn, Gummitwist, Chinese garter | Lan truyền thế kỷ 20 |
| Kéo co | Kéo co làng | Juldarigi (Hàn), kéo co Olympic | Tự nảy sinh ở nhiều nơi |
| Que đánh que | Đánh khăng | Gilli-danda, tip-cat, jachigi | Còn bàn |
Bruegel năm 1560 và vợ chồng Opie
Bức tranh trẻ em chơi đùa của Pieter Bruegel, vẽ năm 1560 và hiện ở Bảo tàng Lịch sử Nghệ thuật Vienna, có hơn 80 lối chơi trên một khung tranh. Người xem hôm nay ở Việt Nam vẫn nhận ra nhiều trò: cưỡi ngựa gỗ, đi cà kheo, chơi xương mắt cá, bịt mắt, nhảy cừu, lăn vòng, thổi bong bóng làm từ bọng đái lợn, con quay. Điều đó cho thấy kho trò của trẻ em thay đổi chậm hơn nhiều so với mọi thứ khác quanh chúng.
Vợ chồng Iona và Peter Opie, sau nhiều chục năm sưu tầm ở nước Anh, rút ra nhận xét rằng trẻ em là những người bảo thủ đáng kinh ngạc với trò của mình: một lối chơi có thể tồn tại hàng thế kỷ trong cộng đồng trẻ em mà người lớn không hề hay biết, vì nó được truyền từ đứa lớn sang đứa nhỏ chứ không qua sách. Chính sự bảo thủ ấy làm những trò đã lan đi rồi thì ở lại rất lâu.
Góc nhìn hôm nay: dạy trẻ cách nghĩ
Câu hỏi "vì sao trẻ khắp thế giới chơi giống nhau" là câu hỏi tuyệt vời để bàn với trẻ lớp 4, lớp 5. Có thể làm một hoạt động nhỏ: đưa ra hai trò giống nhau ở hai nước, rồi hỏi trẻ đoán xem chúng "học của nhau" hay "tự nghĩ ra". Rồi gợi ý cách kiểm tra: tên gọi có giống không, lời hát có giống từng chữ không, đồ chơi có phải hàng công nghiệp không.
Bài học quan trọng nhất là thái độ khiêm tốn với nguồn gốc. Khi đọc thấy "trò này có từ thời…", "trò này do … nghĩ ra", trẻ nên hỏi: ai ghi lại, ghi từ bao giờ. Hầu hết trò trẻ em không có năm ra đời, và điều đó không làm chúng kém giá trị.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trẻ em các nước có những trò giống nhau?
Có hai lý do cùng tác động. Một số trò lan truyền theo người qua di cư, buôn bán, trường học, sách báo. Một số trò được trẻ nhiều nơi tự nghĩ ra vì cơ thể, nhóm bạn và vài đồ vật đơn giản chỉ cho phép một số lối chơi nhất định.
Trò dân gian Việt Nam có học từ nước ngoài không?
Một số có dấu hiệu tiếp nhận, như nhảy dây chun hay bi ve gắn với vật liệu công nghiệp thế kỷ 20. Nhiều trò khác như kéo co, đuổi bắt, bịt mắt có ở khắp nơi và khó nói ai học ai. Hầu như không có tài liệu ghi rõ đường đi của từng trò.
Stewart Culin là ai?
Stewart Culin là nhà dân tộc học người Mỹ cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20. Ông viết sách về trò của người Hàn Quốc năm 1895 và một công trình lớn về trò của người bản địa Bắc Mỹ năm 1907. Culin tin nhiều trò có chung nguồn gốc cổ, gắn với bói toán và nghi lễ.
Bức tranh của Bruegel có bao nhiêu trò?
Bức tranh trẻ em chơi đùa của Pieter Bruegel năm 1560 thường được mô tả là có hơn 80 lối chơi. Con số chính xác khác nhau tuỳ cách các nhà nghiên cứu đếm và nhận diện. Tranh hiện ở Bảo tàng Lịch sử Nghệ thuật Vienna.
Trò trẻ em có thay đổi theo thời gian không?
Có, nhưng chậm hơn nhiều so với đồ chơi và giải trí khác. Vợ chồng Opie nhận thấy trẻ em rất bảo thủ với trò của mình, truyền từ đứa lớn sang đứa nhỏ qua nhiều thế hệ. Vì vậy nhiều trò trong tranh Bruegel năm 1560 vẫn còn được chơi hôm nay.
