Đánh chuyền, gonggi và knucklebones: trò tung bắt một tay khắp thế giới

Đánh chuyền của bé gái Việt, gonggi của trẻ Hàn, knucklebones và jacks của trẻ Anh – Mỹ, otedama của trẻ Nhật, beştaş của trẻ Thổ Nhĩ Kỳ đều chung một ý: tung một vật lên, trong lúc nó còn trên không thì dùng cùng bàn tay nhặt hoặc gạt những vật khác dưới đất, rồi bắt lại vật đang rơi. Họ trò này cổ đến mức người Hy Lạp và La Mã đã vẽ, khắc cảnh chơi bằng xương mắt cá chân cừu, dê. Thứ thay đổi là đồ chơi: xương, sỏi, que tre, túi đậu, sao kim loại.

Đánh chuyền: tóm gọn trong vài câu

Bộ chuyền của trẻ Việt thường gồm khoảng mười que (đũa tre cắt ngắn, vót nhẵn) và một "quả" để tung: quả cà pháo, quả bòng nhỏ, quả su su non, về sau là quả bóng cao su. Người chơi tung quả, nhặt que theo từng bậc — một que, hai que, ba que… — rồi bắt quả trước khi nó chạm đất, vừa chơi vừa đọc những câu vần có nhịp. Các bậc sau khó dần: chuyền que qua tay, gạt que, "qua cầu". Lời vần và tên các bậc mỗi nơi một kiểu; ở đây chỉ nhắc để so với bạn bè quốc tế.

Xương mắt cá: tổ tiên của cả họ

Đồ chơi cổ nhất của họ trò này là xương mắt cá chân (xương sên, astragalus) của cừu và dê. Mỗi chiếc có bốn mặt có thể nằm khác nhau, nên vừa dùng để tung bắt, vừa dùng để gieo như xúc xắc. Người Hy Lạp gọi chúng là astragaloi, người La Mã gọi tali.

Một bức tranh vẽ trên đá cẩm thạch tìm thấy ở Herculaneum (thành phố bị núi lửa Vesuvius vùi năm 79), thường được gọi là "những người chơi xương mắt cá", cho thấy các thiếu nữ đang chơi với những mẩu xương nhỏ trên mặt đất. Tranh hiện ở Bảo tàng Khảo cổ quốc gia Napoli. Xương mắt cá còn được tìm thấy trong mộ trẻ em ở nhiều nền văn hoá cổ, cho thấy đây là đồ chơi được quý đến mức chôn theo.

Ở thảo nguyên Mông Cổ, xương mắt cá cừu (shagai) vẫn là đồ chơi sống động đến hôm nay — đó là một câu chuyện riêng. Còn ở châu Âu, xương dần được thay bằng sỏi, rồi bằng những ngôi sao kim loại sáu cánh mà trẻ Mỹ gọi là jacks.

Jacks và knucklebones: từ xương sang sao kim loại

Tên tiếng Anh knucklebones (xương khớp) giữ lại ký ức về đồ chơi xương. Ở Anh còn có tên fivestones (năm hòn đá), chơi với năm viên sỏi hoặc năm khối nhỏ. Ở Mỹ, từ khoảng đầu thế kỷ 20, bộ đồ chơi phổ biến là những ngôi sao kim loại nhỏ và một quả bóng cao su nảy: người chơi tung bóng, để bóng nảy một lần dưới đất rồi mới bắt, trong lúc đó nhặt "jack".

Chi tiết "cho bóng nảy một lần" khiến jacks dễ hơn đánh chuyền một chút: người chơi có thêm thời gian. Đánh chuyền Việt thì phải bắt quả khi nó đang rơi, không cho chạm đất — đòi hỏi tay nhanh hơn.

Gonggi của trẻ Hàn

Gonggi (공기) là trò năm viên đá nhỏ, ngày nay thường là năm viên nhựa nhiều màu bán ở hàng văn phòng phẩm. Người chơi đi qua các bậc: bậc một nhặt từng viên, bậc hai nhặt từng cặp, bậc ba nhặt một rồi ba, bậc bốn nhặt cả bốn một lúc. Đến bậc cuối, người chơi tung cả năm viên lên, lật tay bắt trên mu bàn tay rồi lại tung lên bắt bằng lòng bàn tay; số viên bắt được ở bước này thường được tính làm điểm.

Gonggi rất gần đánh chuyền ở cấu trúc "bậc khó tăng dần". Điểm khác là gonggi chơi với số đồ nhỏ hơn (năm viên) và không có vật tung riêng: chính một trong năm viên đá đóng vai quả để tung.

Otedama, beştaş, batu seremban: thêm vài anh em

• Otedama (Nhật): những túi vải nhỏ nhồi đậu hoặc gạo, khâu tay. Trẻ vừa tung hứng nhiều túi vừa hát. Có lối tung hứng xoay vòng như làm xiếc, có lối nhặt túi dưới sàn như gonggi. Nhiều bà, nhiều mẹ ở Nhật tự khâu otedama cho con cháu từ vải vụn.
• Beştaş (Thổ Nhĩ Kỳ): tên nghĩa là "năm hòn đá", cấu trúc giống fivestones.
• Batu seremban (Malaysia), cũng gọi selambut: chơi với những túi vải nhỏ hình tam giác nhồi hạt hoặc cát, hoặc với sỏi.

Đặt cạnh nhau

Bàn tay nhỏ học gì

Các trò tung bắt một tay là bài luyện vận động tinh rất tốt. Bàn tay phải làm ba việc liền mạch trong chưa đầy một giây: thả vật tung, nhặt đúng số lượng dưới đất, ngửa ra đón vật đang rơi. Mắt phải chia sự chú ý giữa vật trên không và vật dưới đất. Trẻ chơi nhiều thường viết, cầm kéo, buộc dây giày khéo hơn — đó là nhận xét của nhiều thầy cô tiểu học, dù đo đạc khoa học riêng cho đánh chuyền thì ít.

Còn một bài học khác: học từng bậc. Trẻ không thể nhảy thẳng lên bậc khó; phải qua bậc một, bậc hai. Hỏng thì nhường lượt, lượt sau làm lại từ bậc đang dở. Đó là trải nghiệm rất sớm về chuyện luyện tập có lộ trình, và về chuyện thất bại không phải là hết.

Lời vần trong đánh chuyền cũng có vai trò thật: nó đặt nhịp cho tay. Đọc chậm thì tung thấp, đọc nhanh thì tung nhanh. Bé gái Việt xưa học đếm, học vần qua những câu chuyền mà không ai gọi đó là "học".

Về chuyện "trò của con gái"

Ở Việt Nam, Hàn Quốc, Anh hay Mỹ, các nhà sưu tầm đều ghi nhận họ trò này thường được bé gái chơi nhiều hơn. Nhưng đó là thói quen của từng thời, không phải luật. Trong các tranh và ghi chép cổ, cả trẻ trai lẫn người lớn đều chơi xương mắt cá. Ở lớp học hôm nay, cho cả bé trai lẫn bé gái cùng thử đánh chuyền, gonggi là cách tốt để bớt định kiến "trò này của con trai, trò kia của con gái".

Chơi an toàn và chọn đồ chơi

• Trẻ dưới ba tuổi không nên chơi với sỏi nhỏ, viên gonggi nhựa hay hạt đậu vì nguy cơ hóc. Với em nhỏ trong nhà, cất bộ chuyền lên cao sau khi chơi.
• Que tre phải vót nhẵn, không dằm. Sao kim loại kiểu jacks có đầu nhọn, không hợp với trẻ nhỏ.
• Chỗ ngồi chơi sạch, phẳng: sàn gạch, chiếu, bậc thềm. Tránh ngồi giữa lối đi.
• Nếu dùng xương thật làm kỷ niệm văn hoá, cần làm sạch, luộc kỹ và phơi khô.

Góc nhìn hôm nay

Bộ chuyền dễ làm nhất là mười chiếc đũa tre cắt ngắn cỡ một gang tay cùng một quả bóng tennis cũ hoặc bóng cao su nhỏ. Một hộp gonggi nhựa mua ở hiệu sách cũng có thể dùng để chơi kiểu Việt. Đặt hai bộ cạnh nhau, cho trẻ tự so: cái nào khó hơn, vì sao.

Ai muốn xem đồ chơi xương mắt cá cổ có thể tìm trong các sách khảo cổ học Hy Lạp – La Mã, hoặc tư liệu về văn hoá du mục Mông Cổ. Với người Việt xa quê, một bộ đánh chuyền và vài câu vần là thứ quà gọn nhẹ để gửi theo con cháu.