Bịt mắt bắt dê và blind man's buff: trò bịt mắt khắp châu Âu, châu Á

Bịt mắt bắt dê của trẻ Việt có họ hàng ở gần như khắp nơi: tiếng Anh gọi là blind man's buff, tiếng Pháp là colin-maillard, tiếng Tây Ban Nha là la gallina ciega (con gà mù), tiếng Ý là mosca cieca (con ruồi mù), tiếng Đức là Blindekuh (con bò mù). Hy Lạp cổ đại đã có một trò bịt mắt tên "con ruồi đồng" được chép lại từ thế kỷ 2. Ở châu Á, trẻ Nhật có mekakushi oni, trẻ Hàn có kkamak japgi. Điều lạ là gần như nơi nào cũng gọi người bịt mắt bằng tên một con vật.

Bịt mắt bắt dê: tóm tắt cho người chưa chơi

Một bạn bị bịt mắt bằng khăn, những bạn khác đứng thành vòng tròn làm "hàng rào". Ở bản phổ biến, một hoặc vài bạn làm "dê" ở trong vòng, vừa né vừa kêu "be be" để người bịt mắt lần theo tiếng. Bắt được dê thì đổi vai. Có nơi người bịt mắt mới là "dê", có nơi phải đoán đúng tên người mình bắt được. Luật chi tiết từng vùng xin để phần sách luật chơi; ở đây ta xem các anh em của trò này trên thế giới.

Hy Lạp cổ: "con ruồi đồng"

Tài liệu sớm nhất hay được nhắc là bộ từ điển Onomasticon của Julius Pollux, một học giả Hy Lạp sống dưới thời La Mã, thế kỷ 2. Trong phần kể các trò của trẻ em, ông mô tả trò chalkē muia, nghĩa là "con ruồi đồng (bằng đồng)". Một đứa bị bịt mắt, xoay quanh và nói rằng mình sẽ săn con ruồi đồng; những đứa khác đáp rằng "anh săn thì săn, nhưng không bắt được đâu", rồi lấy roi giấy cói đánh khẽ vào người bịt mắt cho đến khi nó bắt được ai đó.

Chi tiết "đánh khẽ" này rất đáng chú ý. Chữ buff trong tên tiếng Anh blind man's buff có nghĩa cổ là "cú đẩy, cú vỗ" — tức là trò này ở nhiều nơi từng có màn trêu người bịt mắt bằng cách vỗ, đẩy nhẹ rồi chạy. Ngày nay chữ ấy hay bị viết nhầm thành "bluff", nhưng hai chữ có nghĩa khác nhau.

Con gà mù, con ruồi mù, con bò mù

Đi qua châu Âu, ta gặp một vườn thú những con vật mù:

• Tây Ban Nha: la gallina ciega, con gà mù. Họa sĩ Francisco Goya vẽ một bức tranh mẫu thảm (khoảng 1788–1789) tên đúng như vậy, cảnh những người trẻ nắm tay thành vòng quanh một người bịt mắt cầm chiếc thìa gỗ dài. Bức tranh hiện thuộc Bảo tàng Prado ở Madrid.
• Ý: mosca cieca, con ruồi mù, nghe như hậu duệ trực tiếp của con ruồi đồng Hy Lạp.
• Đức: Blindekuh, con bò mù.
• Pháp: colin-maillard. Có một truyện kể rằng tên trò đến từ một hiệp sĩ tên Colin Maillard bị mù trong trận đánh nhưng vẫn chiến đấu; câu chuyện này thường được xem là giải thích dân gian, không có bằng chứng chắc chắn.
• Anh: blind man's buff, có từ ít nhất thế kỷ 16–17 trong văn liệu tiếng Anh, chơi cả trong nhà dịp lễ Giáng sinh lẫn ngoài sân.

Trong bức tranh trẻ em chơi đùa của Pieter Bruegel (1560), các nhà nghiên cứu cũng nhận ra một nhóm trẻ đang chơi trò bịt mắt. Điều đó cho thấy ở vùng Flanders thế kỷ 16, trò này đã là chuyện thường ngày của trẻ con.

Ở châu Á: quỷ bịt mắt và chim mù

Trẻ Nhật có mekakushi oni (目隠し鬼), "quỷ bịt mắt": người làm "oni" bị bịt mắt, các bạn vỗ tay gọi "Oni-san kochira, te no naru hō e" — "ông quỷ ơi đằng này, về phía có tiếng vỗ tay". Câu gọi này nổi tiếng đến mức thành thành ngữ chỉ việc dụ ai theo hướng mình muốn.

Trẻ Hàn có kkamak japgi (까막잡기), thường được hiểu là "bắt trong bóng tối". Người bịt mắt lần theo tiếng động, bạn bị bắt phải đứng yên để người bịt mắt sờ đoán là ai. Ở Trung Quốc, các trò bịt mắt bắt người được chơi rộng rãi; tên gọi zhuō mícáng ngày nay thường dùng cho cả trốn tìm lẫn bịt mắt bắt người, nên khi đọc tài liệu cần để ý ngữ cảnh.

Còn ở Việt Nam, con vật là con dê, và tiếng kêu "be be" là phần không thể thiếu. Có lẽ đó là điểm duyên nhất của bản Việt: thay vì người bịt mắt mò trong im lặng hay nghe tiếng vỗ tay, những con dê phải tự "khai" vị trí của mình bằng tiếng kêu, rồi tìm cách kêu xong là lẩn ngay.

So sánh nhanh các bản trò bịt mắt

Bịt mắt dạy trẻ điều gì

Khi mắt bị che, đứa trẻ buộc phải dựa vào tai và trí nhớ không gian. Nó phải nhớ vòng tròn rộng bao nhiêu, mình vừa xoay mấy vòng, tiếng kêu vừa rồi ở bên trái hay bên phải. Trẻ nhỏ thường bước rất chậm, tay dang ra phía trước; trẻ lớn hơn biết đứng im lắng nghe trước khi lao tới. Đó là một bài tập định vị bằng âm thanh mà ít hoạt động nào khác cho trẻ có dịp luyện.

Phía những người không bị bịt mắt cũng học được điều quan trọng không kém: sự tử tế với người đang yếu thế. Vòng người làm hàng rào có nhiệm vụ đỡ, xoay người bịt mắt quay lại khi họ sắp va vào cái gì. Trong nhóm trẻ chơi lâu năm, ai chọc ác người bịt mắt (đẩy mạnh, dắt về phía bậc thềm) thường bị cả nhóm phản đối. Đây là chỗ trẻ tự hình thành luật: được trêu, nhưng không được làm người kia sợ thật hay đau thật.

Với trẻ có thị lực kém hoặc trẻ khiếm thị, trò bịt mắt có thể là dịp hiếm hoi các bạn sáng mắt hiểu thế giới của bạn mình, và để bạn ấy thể hiện khả năng nghe tốt hơn. Người lớn nên hỏi trẻ trước, không ép.

Chơi an toàn: khăn, chỗ chơi và vòng người

• Khăn bịt mắt mềm, buộc vừa đủ che mắt, nút thắt sau gáy. Không quấn quanh cổ, không dùng dây. Một số trẻ sợ bóng tối hoặc sợ bị bịt mắt: cho trẻ tự nhắm mắt cũng được.
• Chỗ chơi phải phẳng, không có bậc, góc bàn, chậu cây. Trong nhà thì dọn bàn ghế ra rìa. Không chơi cạnh ao, mương, đường xe.
• Vòng người làm hàng rào thật sự, nắm tay nhau, sẵn sàng đỡ. Đây là quy ước quan trọng nhất.
• Không xoay người bịt mắt quá nhiều vòng. Ba vòng là đủ chóng mặt cho vui; xoay mạnh dễ ngã.
• Không trêu quá tay: chạm nhẹ thì được, đẩy, ngáng chân thì không. Nếu muốn có "phạt" cho người thua, chọn hát một câu, làm một động tác ngộ nghĩnh, thay vì búng tai hay cõng.

Góc nhìn hôm nay

Ngày hội Tết ở nhiều nơi có trò "bịt mắt đập niêu" hay "bịt mắt bắt vịt", cùng ý tưởng mất thị giác rồi định hướng bằng tiếng hô của người xem. Đặt chúng cạnh bịt mắt bắt dê, trẻ sẽ thấy một "gia đình" trò bịt mắt ngay trong văn hoá Việt.

Muốn cho trẻ thấy trò này đi xa thế nào, người lớn có thể tìm xem bức "La gallina ciega" của Goya hay bức tranh trẻ em chơi đùa của Bruegel qua sách mỹ thuật, rồi để trẻ chỉ ra nhóm đang bịt mắt. Một lượt chơi theo luật Nhật — các bạn vỗ tay gọi người bịt mắt — cũng là cách đổi mới mà không phải dạy luật gì phức tạp.