Chị cõng em đi chơi: trẻ lớn trông trẻ nhỏ ở làng quê Việt xưa

Ở làng quê Việt xưa, hình ảnh đứa trẻ bảy tám tuổi cõng em trên lưng đi chơi là cảnh thường ngày. Bố mẹ ra đồng từ sáng, ông bà già yếu hoặc bận, nên việc trông em nhỏ được giao cho anh chị lớn. Đứa trẻ vừa là người trông vừa là đứa chơi: cõng em ra sân đình, đặt em ngồi gốc cây, rồi vừa nhảy dây vừa liếc chừng em.

Vì sao trẻ lớn phải trông trẻ nhỏ

Trong kinh tế nông nghiệp, sức lao động của người lớn là thứ quý nhất. Mùa cấy, mùa gặt, cả bố lẫn mẹ phải ra đồng từ sáng đến chiều. Nhà đông con, khoảng cách tuổi giữa các con thường chỉ hai ba năm. Không có nhà trẻ, không có người giúp việc, nên đứa con lớn, nhất là con gái, trở thành người trông em từ rất sớm.

Đây không phải chuyện riêng của Việt Nam. Từ thập niên 1950, nhóm nghiên cứu của Beatrice và John Whiting quan sát trẻ em ở sáu nền văn hoá khác nhau và ghi nhận rằng ở nhiều cộng đồng nông nghiệp, trẻ lớn gánh một phần lớn việc chăm em; kết quả được tổng hợp trong cuốn Children of Six Cultures (1975). Năm 1977, Thomas Weisner và Ronald Gallimore có một bài tổng quan nổi tiếng về chuyện anh chị chăm em, cho thấy đây là mô hình phổ biến trên thế giới, còn kiểu chỉ cha mẹ chăm con mới là ngoại lệ.

Cõng, bế, địu: những cách mang em

Mỗi vùng có cách mang em riêng. Ở đồng bằng Bắc Bộ, trẻ thường cõng em sau lưng, hai tay vòng ra sau đỡ mông em, hoặc bế ngang hông. Nhiều dân tộc miền núi địu em bằng một tấm vải dài buộc chéo, để hai tay rảnh. Đứa trẻ trông em khéo có thể vừa địu em vừa nhặt củi, vừa đánh chuyền.

Mang em không nhẹ. Một em bé một tuổi nặng khoảng chín, mười cân, gần bằng một phần ba cân nặng của đứa trẻ bảy tuổi. Người lớn lên trong cảnh ấy hay nhắc lại cái mỏi vai, cái lưng đẫm mồ hôi, và cả cái tự hào khi được khen "con bé đảm".

Chơi mà vẫn trông: những mẹo của "người trông trẻ" bảy tuổi

Trẻ trông em không bỏ chơi. Chúng mang em theo vào cuộc chơi, và tự nghĩ ra cách để vừa chơi vừa trông.

• Chọn chỗ chơi có chỗ để em: gốc cây có bóng mát, hiên đình, phản tre trước nhà ai đó.
• Chọn lối chơi tại chỗ: đánh chuyền, ô ăn quan, nhảy dây, kể chuyện, thay vì chạy đuổi xa.
• Thay phiên nhau trông: hai ba chị em cùng mang em ra, đứa này chơi thì đứa kia bế.
• Dỗ em bằng lời ru, câu hát: những câu ru mà trẻ học lại từ bà, từ mẹ.
• Cho em chơi cùng: em nhỏ được giao vai "chơi ké", ngồi cầm que, cầm quả, vỗ tay theo nhịp đồng dao.

Nhiều câu ru của trẻ trông em là ca dao quen thuộc. Ở xứ Huế, người ta còn nhớ những câu như "Ru em, em ngủ cho muồi / Để mẹ đi chợ mua vôi ăn trầu", mỗi nơi chép lại một chút khác nhau. Đứa trẻ hát ru em cũng là đứa trẻ đang giữ gìn kho lời ru của làng mà không hề biết.

Hình ảnh chị trông em trong văn chương

Văn học Việt Nam có một hình ảnh chị trông em rất nổi tiếng: Liên và em An trong truyện ngắn Hai đứa trẻ của Thạch Lam, in trong tập Nắng trong vườn (1938). Hai chị em trông gian hàng nhỏ của mẹ ở một phố huyện nghèo, chờ chuyến tàu đêm đi qua. Liên chăm em, dỗ em, và cũng là một đứa trẻ có những rung động riêng. Truyện cho thấy một điều mà người đọc tuổi thơ quê nào cũng nhận ra: đứa trẻ trông em sớm phải mang một phần trách nhiệm của người lớn.

Trong Gió lạnh đầu mùa, cũng của Thạch Lam, chị Lan và em Sơn đi chơi cùng nhau trong xóm, gặp những đứa trẻ nghèo không có áo ấm. Ở đây chị em không chỉ là người trông và người được trông, mà là một cặp cùng học nhìn ra thế giới xung quanh.

Em nhỏ học được gì khi theo chị đi chơi

Ít ai để ý rằng đứa em ngồi gốc cây xem chị chơi cũng đang học. Em nhìn chị nhảy dây, nghe chị hát đồng dao, thấy chị cãi luật với bạn. Đến bốn năm tuổi, em đã thuộc lời "nu na nu nống" hay "rồng rắn lên mây" trước cả khi ai dạy. Trong làng xưa, nhiều trò được truyền xuống chính bằng con đường này: không qua người lớn, mà qua anh chị.

Em nhỏ còn được nhóm bạn của chị che chở. Những đứa lớn đặt luật riêng cho em: được chạy trước, được bắt không tính, được ngồi giữa vòng khi trời mưa. Đó là bài học đầu tiên về sự nhường nhịn mà cả hai bên cùng học.

Được và mất của đứa trẻ trông em

Nhiều người phụ nữ lớn tuổi kể lại rằng thời bé họ thôi học sớm để trông em. Đó là mặt tối của một tập quán đẹp. Kể lại chuyện chị cõng em, ta nên kể cả hai mặt, để thế hệ sau hiểu sự hy sinh ấy không phải điều nên lặp lại nguyên xi.

Góc nhìn hôm nay: để anh chị chăm em mà không gánh thay người lớn

Gia đình hôm nay ít con hơn, có nhà trẻ, có ông bà ở gần hoặc người giúp việc. Nhưng anh chị lớn vẫn thường được nhờ "trông em một lúc". Điều cần là chia việc vừa sức và đúng tuổi.

• Trông trong tầm mắt người lớn: cho con lớn chơi với em ở sân, ở phòng khách khi bố mẹ vẫn ở nhà, chứ không giao em cho một đứa trẻ khi người lớn đi vắng.
• Giao việc cụ thể, ngắn: "chơi xếp hình với em mười lăm phút", "đọc cho em nghe một truyện".
• Dạy con lớn cách an toàn: không bế em lên chỗ cao, không cho em ngậm đồ nhỏ, gọi người lớn khi em ngã.
• Ghi nhận và cảm ơn: trẻ trông em cần được nói rằng việc mình làm có ý nghĩa.
• Đừng chỉ giao cho con gái: con trai cũng học trông em, bế em, chơi với em.
• Giữ thời gian chơi riêng của con lớn: anh chị cũng cần những buổi được chơi với bạn mà không phải kè kè em.

Nếu gia đình có ông bà từng cõng em đi chơi, hãy hỏi ông bà kể lại. Những câu chuyện ấy, nhất là những câu ru và những trò bày ra để dỗ em, là một phần ký ức gia đình đáng ghi lại.