Trong nhóm trẻ chơi ở xóm, người cầm trịch thường là một đứa đầu têu nhanh mồm nhanh trí, hoặc một anh chị lớn tuổi hơn cả bọn. Quyền của chúng không do ai trao: nó đến từ tuổi, sức, sự công bằng khi phân xử, và đôi khi chỉ vì đứa đó có quả bóng. Quyền ấy cũng mất rất nhanh, vì nếu cầm trịch bất công, các bạn chỉ cần bỏ về là cuộc chơi tan.
Những vai quen thuộc trong một nhóm chơi
Hỏi người lớn tuổi về nhóm chơi ngày bé, ai cũng kể ra gần như cùng một dàn nhân vật, dù ở làng Bắc Bộ hay hẻm Sài Gòn.
| Vai | Thường là ai | Làm gì trong cuộc chơi |
|---|---|---|
| Đứa đầu têu | Đứa lanh lợi, nhiều ý, không nhất thiết lớn nhất | Đi gom bạn, nghĩ ra chơi gì, chơi ở đâu |
| Anh chị lớn | Trẻ 11–14 tuổi còn chơi với em nhỏ | Phân xử, chia phe, giữ cho cuộc chơi không thành đánh nhau |
| Chủ đồ chơi | Đứa có bóng, có dây chun, có bộ que chuyền đẹp | Có tiếng nói lớn vì có thể "mang đồ về" |
| Đứa giữ luật | Đứa thuộc luật, nhớ ai đang nợ lượt | Nhắc luật, đếm điểm, cãi lý |
| Trẻ nhỏ chơi ké | Em út, trẻ bốn năm tuổi theo anh chị | Được chơi nhưng không bị tính thua, hoặc được ưu tiên |
| Đứa hay khóc, hay dỗi | Ai cũng từng đóng vai này một lần | Buộc cả nhóm phải học cách dỗ và nhường |
Các vai không cố định. Đứa giữ luật hôm nay có thể là đứa dỗi hôm sau. Nhưng nhóm nào chơi bền cũng có ít nhất một người đứng ra cầm trịch, dù không ai gọi tên vai ấy.
Quyền cầm trịch đến từ đâu
Tuổi và sức
Trong nhóm nhiều tuổi, đứa lớn nhất có lợi thế tự nhiên: chạy nhanh hơn, nói to hơn, thuộc nhiều trò hơn, và thường được bố mẹ các em giao "trông em hộ". Một chị mười hai tuổi dẫn đám em bảy tám tuổi ra sân đình là cảnh rất quen ở làng xưa.
Đồ chơi
Ai có quả bóng, sợi dây chun dài hay túi bi nhiều nhất thì có tiếng nói. Câu dọa quen thuộc "không chơi nữa, tao mang bóng về" là một cách dùng quyền rất trần trụi. Trẻ con hiểu điều này sớm, và cũng sớm học cách chống lại: góp tiền mua bóng chung, tự làm bóng bằng giấy và dây chun, hay bỏ sang chơi lối không cần đồ.
Ý tưởng và sự công bằng
Đứa đầu têu giữ được vị trí lâu dài thường không phải đứa mạnh nhất, mà là đứa nghĩ ra cuộc chơi vui và phân xử được cãi cọ. Nếu nó luôn xử nghiêng về phe mình, các bạn sẽ dần bỏ đi chơi với nhóm khác. Nhà tâm lý học Peter Gray, khi viết về những nhóm trẻ tự chơi không có người lớn, nhấn mạnh rằng quyền được bỏ cuộc của mỗi đứa trẻ là thứ buộc người cầm trịch phải giữ cho cuộc chơi công bằng và vui với tất cả.
Cầm trịch làm những việc gì
Nếu quan sát kỹ một nhóm chơi đông, ta sẽ thấy người cầm trịch làm rất nhiều việc mà người lớn gọi là quản lý.
- Chọn trò phù hợp số người và chỗ chơi: ít người thì đánh chuyền, đủ mười đứa thì rồng rắn hay chia phe đuổi bắt.
- Chia phe sao cho cân: hai đứa lớn làm "đầu phe", lần lượt chọn người. Cách chọn này có mặt trái là đứa bị chọn cuối thấy tủi; người cầm trịch tinh ý thường đổi cách chia, như oẳn tù tì từng cặp.
- Chọn người làm "cái" bằng một bài đếm, oẳn tù tì hay rút que, để không ai bảo là thiên vị.
- Đặt luật riêng của hôm nay: ranh giới chạy tới đâu, chạm vào đâu thì được an toàn, trẻ nhỏ được ưu tiên gì.
- Phân xử khi có cãi nhau: "chạm rồi" hay "chưa chạm", ai phạm luật.
- Quyết định khi nào dừng: trời tối, có đứa bị ngã, hay cuộc chơi đã chán.
Đây chính là những kỹ năng mà sau này người ta học trong các khoá kỹ năng lãnh đạo: đọc tình hình, đưa ra quy tắc, xử lý xung đột, giữ người.
Trẻ nhỏ chơi ké: luật nhân từ của nhóm trẻ
Một nét đẹp của nhóm chơi nhiều tuổi là luật ưu tiên cho trẻ nhỏ. Mỗi vùng gọi một tên, có nơi gọi là "chơi ké", có nơi nói "cho nó chơi cho vui", nghĩa là đứa bé được tham gia nhưng bị bắt không tính, được đứng gần đích hơn, được chạy thêm vài bước. Các nhà sưu tầm văn hoá trẻ em như vợ chồng Iona và Peter Opie cũng ghi nhận những cách gọi riêng cho đứa nhỏ được chơi mà không bị tính ở nước Anh.
Luật nhân từ ấy không phải tự nhiên mà có. Anh chị lớn đặt ra vì bị bố mẹ giao trông em, vì nếu em khóc thì cả bọn phải giải tán, và cũng vì chúng nhớ mình từng là đứa nhỏ. Nhờ vậy, trẻ nhỏ được nhìn, được bắt chước, và khi lớn lên lại đến lượt mình nhường cho đám em sau.
Khi người cầm trịch đi quá đà
Không phải nhóm chơi nào cũng tốt đẹp. Có đứa lớn bắt nạt em nhỏ, bắt làm "cái" mãi, đặt hình phạt thua như búng tai, cõng, quỳ. Có nhóm loại một đứa ra chỉ vì nó nghèo hơn hay nói giọng khác. Người lớn xưa thường không biết, hoặc biết mà bảo "trẻ con thì kệ chúng".
Ngày nay, phụ huynh và thầy cô có thể để ý vài dấu hiệu: một đứa luôn phải làm "cái", luôn chịu phạt, về nhà hay im lặng hoặc không muốn ra sân nữa. Khi đó cần nói chuyện với con và với các anh chị lớn trong nhóm. Hình phạt thua nên đổi sang kiểu vui mà không đau, không nhục: hát một câu, làm một động tác ngộ nghĩnh, đi lấy nước cho cả bọn, đổi làm trọng tài một lượt.
Góc nhìn hôm nay: để trẻ tự cầm trịch
Trong nhiều cuộc chơi hôm nay, người cầm trịch là người lớn: thầy cô thể dục, người hoạt náo ở khu vui chơi, bố mẹ đứng bên lề nhắc luật. Trẻ ít có dịp tự chia phe, tự phân xử. Có vài cách để trả lại phần việc ấy cho trẻ mà vẫn an toàn:
- Giao cho một trẻ lớn vai "đầu trò" trong buổi chơi ở sân chung cư hay buổi họp họ, người lớn chỉ đứng xa.
- Không vội phân xử hộ: khi trẻ cãi "chạm rồi, chưa chạm", hãy chờ vài phút xem chúng tự giải quyết thế nào.
- Đổi người cầm trịch theo lượt, để đứa nhút nhát cũng có lần thử chọn trò, đặt luật.
- Bàn với trẻ lớn về luật ưu tiên cho em nhỏ, để chúng tự đặt và tự giữ.
- Chỉ can thiệp khi có nguy hiểm hoặc bắt nạt thật, và nói rõ với cả nhóm vì sao người lớn bước vào.
Những ai muốn đọc thêm có thể tìm sách của Peter Gray, cuốn Free to Learn (2013), và các công trình của vợ chồng Opie về văn hoá trẻ em ở sân trường, đường phố nước Anh.
Câu hỏi thường gặp
Đứa đầu têu là gì?
Đầu têu là đứa khởi xướng, rủ rê và bày ra cuộc chơi trong nhóm bạn. Nó thường lanh lợi, nhiều ý, đi gom bạn và đề xuất chơi gì, chơi ở đâu. Từ này trong tiếng Việt đôi khi mang nghĩa chê, nhưng trong nhóm trẻ chơi thì đó là một vai quan trọng.
Ai thường cầm trịch nhóm chơi của trẻ trong xóm?
Thường là anh chị lớn tuổi nhất, đứa có đồ chơi, hoặc đứa đầu têu nhiều ý và biết phân xử. Quyền ấy không ai trao và có thể mất nhanh nếu xử bất công, vì các bạn có thể bỏ về.
Trẻ nhỏ chơi với anh chị lớn có thiệt không?
Trong nhóm biết nhường, trẻ nhỏ được hưởng luật ưu tiên, được nhìn và bắt chước anh chị nên học được nhiều. Rủi ro là bị lấn át hoặc bị phạt quá đà, nên người lớn nên để ý từ xa và can thiệp khi thấy một trẻ luôn chịu thiệt.
Cầm trịch cuộc chơi giúp trẻ học được gì?
Trẻ học chọn hoạt động phù hợp với số người, chia phe cho cân, đặt luật, phân xử tranh cãi và giữ cho mọi người còn muốn chơi. Đó là những kỹ năng tổ chức và giải quyết xung đột rất cần khi lớn.
Phạt thua trong nhóm trẻ thế nào cho đúng?
Nên bỏ những hình phạt gây đau hoặc gây nhục như búng tai, quỳ, cõng nặng. Thay bằng hát một câu, làm một động tác vui, đổi làm trọng tài một lượt hay giúp cả nhóm một việc nhỏ.
