Ở xóm quê xưa, trẻ con gọi nhau đi chơi bằng chính giọng mình: đứng ở đầu ngõ, ở bờ rào dâm bụt hay gốc cau nhà bạn mà gọi to tên bạn, kéo dài chữ cuối. Giờ giấc theo nhịp việc nhà chứ không theo đồng hồ: sau bữa trưa, lúc chiều tối khi trâu đã về chuồng, và những đêm trăng. Chỗ hẹn là vài điểm cả làng ai cũng biết: gốc đa, sân đình, sân phơi nhà rộng, bãi cỏ đầu xóm.
Tiếng gọi: kéo dài chữ cuối, gọi tên tục, gọi cả em bạn
Người lớn lên ở làng Bắc Bộ, Trung Bộ hay miền Tây Nam Bộ đều nhớ một kiểu gọi giống nhau đến lạ. Đứa trẻ đứng ngoài ngõ, chụm tay quanh miệng, gọi "Tí ơi ơi ơi", chữ "ơi" ngân dài và vút lên ở cuối. Ở miền Nam nhiều nơi gọi "Tèo ơi, đi chơi hông", câu hỏi treo lơ lửng chờ tiếng dạ vọng ra từ trong nhà.
Trẻ con trong xóm hiếm khi gọi nhau bằng tên khai sinh. Người ta có tên tục, tên ở nhà: Tí, Tèo, Cu, Hĩm, Bống, Cún, Đen, Nhỏ. Có đứa được gọi theo thứ trong nhà (thằng Ba, con Út), có đứa theo một đặc điểm (thằng Cò vì cao gầy). Tục đặt tên xấu cho dễ nuôi, mà nhiều sách viết về phong tục Việt có nhắc tới, làm cho cái tên ngoài ngõ thường rất quê mùa và rất thân.
Tiếng gọi không chỉ nhắm vào đứa bạn. Nó còn là lời chào gửi tới người lớn trong nhà. Đứa trẻ khôn sẽ gọi thêm "Bác ơi, cho cái Hà đi chơi với cháu". Câu ấy vừa xin phép, vừa cho người lớn biết con mình đi với ai. Nhiều khi đứa được gọi chưa kịp chạy ra, mẹ nó đã hỏi vọng: "Đi đâu? Đi đến bao giờ?".
Những tín hiệu không cần lời
Bên cạnh tiếng gọi to, trẻ quê có cả kho tín hiệu riêng. Một tiếng huýt sáo theo kiểu chỉ hai đứa biết. Một hòn sỏi ném nhẹ vào mái tôn hay vách nứa. Tiếng chó nhà bạn sủa lên khi có người quen đứng ở cổng. Vào trưa hè, khi người lớn đang ngủ, tín hiệu càng phải khẽ: một tiếng chim giả, một cái vẫy tay qua khe rào. Những mật hiệu ấy nhỏ thôi nhưng cho trẻ cảm giác có một thế giới riêng, có luật riêng, không phải người lớn nào cũng hiểu.
Giờ giấc: theo việc nhà, theo trời, không theo đồng hồ
Nhà nông xưa ít khi có đồng hồ treo tường. Trẻ con biết giờ bằng bóng nắng, bằng tiếng gà, bằng khói bếp. Thời gian đi chơi được "cắt" ra từ những khoảng trống giữa các việc: chăn trâu, cắt cỏ, trông em, nhặt rau, quét sân, gánh nước. Đứa nào xong việc sớm thì đi gọi đứa chưa xong, có khi còn xắn tay làm giúp cho nhanh.
| Khung giờ | Chuyện thường gặp | Người lớn hay dặn gì |
|---|---|---|
| Sáng sớm | Ít ai đi chơi; trẻ dắt trâu, đi học, ra đồng cùng bố mẹ | Làm xong việc rồi mới được chơi |
| Trưa | Giờ người lớn nghỉ, trẻ hay trốn ngủ ra bờ ao, vườn sau | Không ra sông, không đội nắng, không đánh thức ai |
| Xế chiều | Đi chăn trâu, cắt cỏ rồi chơi luôn ngoài bãi | Về trước khi tối, nhớ trâu |
| Chạng vạng | Cuộc chơi đông nhất, kéo dài tới khi có tiếng gọi về ăn cơm | Nghe gọi là về ngay |
| Đêm trăng | Cả xóm ra sân, trẻ chạy nhảy dưới trăng | Chơi gần nhà, không vào chỗ tối |
Mùa vụ làm nhịp chơi thay đổi cả năm. Ngày gặt, trẻ lớn phải ra đồng mót lúa, phơi thóc, trông sân; cuộc chơi thưa hẳn. Ngày nông nhàn và những tháng hè, cuộc chơi kéo dài và đông đủ. Tết, rằm tháng Giêng, rằm tháng Tám là những dịp người lớn nới tay cho trẻ chơi khuya hơn.
Chỗ hẹn: những điểm cả làng đều biết
Trẻ quê không hẹn bằng địa chỉ. Câu hẹn quen nhất là "lát ra gốc đa nhé" hay "chiều ra sân đình". Chỗ hẹn tốt phải có ba điều: rộng đủ cho cả nhóm chạy, dễ thấy từ nhiều ngõ, và gần đủ để tiếng người lớn gọi còn với tới.
- Gốc đa đầu làng: bóng mát, rễ để ngồi, quán nước để người lớn để mắt. Cây đa gần như luôn là cột mốc của làng Bắc Bộ.
- Sân đình, sân chùa: lát gạch, phẳng, rộng; ngày thường vắng nên trẻ chiếm làm sân chơi, miễn là không nghịch trong gian thờ.
- Sân phơi nhà khá giả: sân gạch rộng, chơi ô ăn quan hay nhảy lò cò kẻ được bằng hòn gạch non.
- Bãi cỏ, bờ đê, cánh đồng sau gặt: chỗ của những cuộc chạy đuổi đông người và thả diều.
- Một ngõ nhất định: ngõ có cây bàng, cây nhãn, hay nhà có đứa trẻ hay được mẹ cho chơi.
Mỗi chỗ hẹn đi kèm một số lối chơi. Sân gạch hợp đánh chuyền, ô ăn quan, nhảy lò cò. Bãi cỏ hợp rồng rắn lên mây, bịt mắt bắt dê, đuổi bắt. Gốc đa hợp những cuộc chơi lắng hơn: kể chuyện ma, đánh khăng ở bãi đất bên cạnh, ngồi chia nhau quả ổi. Trẻ chọn chỗ theo lối chơi, và chọn lối chơi theo số người kéo được ra.
Đi gom bạn: một cuộc chơi trước cuộc chơi
Ít khi cả nhóm có mặt cùng lúc. Thường một hai đứa đầu têu đi vòng quanh xóm, ghé từng ngõ gọi. Nhóm đi gom lớn dần như quả cầu tuyết: hai đứa, rồi bốn, rồi bảy. Việc đi gom có luật ngầm riêng. Nhà nào có bố khó tính thì gọi khẽ hoặc nhờ đứa ngoan nhất ra xin phép. Nhà nào bạn đang bị phạt thì đứng đợi ở xa. Đứa nhỏ được giao "đi gọi thằng Tũn ở cuối xóm" thấy mình quan trọng hẳn lên.
Đi gom cũng là lúc nhóm quyết định chơi gì. Đông dưới năm đứa thì chơi lối ít người; đủ mười đứa thì chia phe. Có hôm đi gom mãi không đủ, cả bọn quay sang ngồi bờ ao bàn chuyện, và như thế cũng đã là chơi.
Tiếng gọi xưa nói gì về làng
Tiếng gọi bạn ngoài ngõ cho thấy một làng mà mọi nhà nghe được nhau. Nhà tranh vách đất, cổng tre, hàng rào cây xanh không ngăn được âm thanh. Người lớn biết con nhà ai đang gọi con mình, biết bọn trẻ đi về hướng nào, biết lúc nào tiếng ồn lắng xuống thì nên đi tìm. Sự trông nom ấy không ai giao, nhưng cả xóm cùng làm. Có thể gọi đó là một kiểu trông nom chung của cộng đồng: trẻ đi chơi tự do, nhưng đi trong tầm mắt và tầm tai của rất nhiều người lớn quen.
Tiếng gọi cũng cho thấy quyền chủ động của trẻ. Không có bố mẹ nào sắp lịch chơi. Trẻ tự đi gọi, tự thương lượng giờ, tự chọn chỗ, tự gom người. Những việc nhỏ ấy là bài tập đầu đời về tổ chức: rủ ai, thuyết phục người lớn ra sao, chờ bạn bao lâu thì bỏ đi.
Góc nhìn hôm nay: giữ được gì từ tiếng gọi ngoài ngõ
Ở thành phố và cả nhiều làng hôm nay, tiếng gọi ngoài ngõ đã thưa. Nhà xây cao, cổng sắt đóng, đường làng có xe tải, trẻ đi học thêm buổi chiều. Nhưng tinh thần của nó vẫn giữ được, nếu người lớn cố ý giữ.
- Cho trẻ một chỗ hẹn cố định: một khoảng sân, một gốc cây trong khu, nơi trẻ biết cứ ra đó là có bạn.
- Để trẻ tự rủ: thay vì bố mẹ nhắn nhau, cho con tự gõ cửa nhà bạn cùng tầng hay cùng ngõ, có người lớn đứng sau.
- Giữ giờ chơi theo nhịp: "ăn cơm xong ra sân đến khi đèn đường bật" dễ nhớ hơn mọi bảng giờ.
- Kể lại cho con: tên tục của bạn bè ngày xưa, câu gọi của xóm mình, chỗ hẹn của mình. Trẻ thích nghe người lớn kể mình từng là trẻ con.
Muốn đọc thêm về nhịp sống trẻ quê, có thể tìm Tuổi thơ im lặng của Duy Khán, những trang viết về làng của Tô Hoài, hay tiểu thuyết Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh của Nguyễn Nhật Ánh. Bộ tranh khắc của Henri Oger đầu thế kỷ 20 cũng có nhiều cảnh trẻ con chơi ngoài ngõ, hiện được số hoá và giới thiệu ở một số thư viện, bảo tàng.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ con ở quê ngày xưa gọi nhau đi chơi thế nào?
Phổ biến nhất là đứng ở đầu ngõ hoặc cổng nhà bạn gọi to tên ở nhà, kéo dài chữ "ơi" ở cuối. Khi người lớn đang nghỉ trưa, trẻ dùng tín hiệu khẽ hơn như huýt sáo, giả tiếng chim, ném hòn sỏi nhẹ. Đứa trẻ lễ phép thường xin phép luôn bố mẹ bạn qua câu gọi.
Vì sao trẻ quê xưa hay có tên tục như Tí, Tèo, Cu, Hĩm?
Nhiều nơi có tục đặt tên ở nhà thật mộc mạc, thậm chí xấu, với niềm tin dân gian rằng như vậy trẻ dễ nuôi, không bị để ý. Tên tục còn là cách gọi thân, dễ gọi to ngoài ngõ. Nhiều sách viết về phong tục Việt có ghi lại tục này.
Trẻ em làng quê xưa thường hẹn nhau ở đâu?
Ở những điểm cả làng đều biết: gốc đa đầu làng, sân đình, sân chùa, sân phơi nhà rộng, bãi cỏ, bờ đê. Chỗ hẹn tốt vừa rộng để chạy, vừa đủ gần để người lớn gọi còn nghe thấy.
Ngày xưa trẻ con đi chơi vào giờ nào?
Giờ chơi theo nhịp việc nhà và mùa vụ: buổi trưa khi người lớn nghỉ, xế chiều khi đi chăn trâu, cắt cỏ, chạng vạng trước bữa tối và những đêm sáng trăng. Mùa gặt trẻ bận phụ việc nên chơi ít, mùa hè và lúc nông nhàn thì chơi nhiều.
Làm sao cho trẻ thành phố có cảm giác "gọi nhau ra chơi" như xưa?
Chọn một chỗ hẹn cố định trong khu, để trẻ tự gõ cửa rủ bạn khi có người lớn đi cùng, và giữ một khung giờ chơi dễ nhớ như sau bữa tối. Kể cho con nghe chuyện tuổi thơ của bố mẹ cũng giúp trẻ hiểu và thích kiểu chơi này.
