Một đứa trẻ mới chuyển đến xóm thường được nhận vào nhóm chơi qua ba bước: đứng xem từ xa, được giao một vai nhỏ (đứng chân, nhặt bóng, làm "cái"), rồi dần thành người trong cuộc. Cánh cửa mở nhanh hay chậm tuỳ ở việc trẻ hoà vào cuộc chơi đang diễn ra hay muốn đổi nó. Bố mẹ giúp được nhiều nhất ở khâu đầu: đưa con ra đúng chỗ, đúng giờ, và chào người lớn trong xóm.
Vì sao nhóm chơi lại "khó vào"
Người lớn hay ngạc nhiên khi thấy một nhóm trẻ đang vui lại lạnh lùng với đứa mới đến. Thật ra đó là phản xạ rất phổ biến. Nhà xã hội học William Corsaro, người nhiều năm quan sát trẻ mẫu giáo ở Mỹ và Ý, mô tả rằng trẻ đang chơi có xu hướng bảo vệ "không gian chơi" của mình: cuộc chơi vừa dựng lên rất mong manh, thêm một người là thêm nguy cơ đổ vỡ. Vì vậy câu "không cho chơi" đầu tiên thường không phải ác ý, mà là giữ cho cuộc chơi khỏi bị phá.
Ở xóm quê, nhóm chơi còn gắn với quan hệ họ hàng, hàng xóm lâu năm. Đứa trẻ mới đến từ nơi khác, nói giọng khác, ăn mặc khác, dễ bị nhìn như người ngoài. Ở thành phố, đứa mới chuyển đến khu tập thể hay chung cư cũng gặp tình cảnh tương tự với nhóm trẻ đã chơi với nhau từ bé.
Ba bước để vào nhóm, theo kinh nghiệm dân gian
Bước 1: Đứng xem
Đứa trẻ khôn thường không lao vào ngay. Nó đứng ở rìa sân, xem nhóm đang chơi gì, ai cầm trịch, luật ra sao. Người lớn nhớ lại tuổi thơ hay kể: mấy hôm đầu chỉ ngồi trên bậc thềm xem bọn trẻ đánh khăng, đánh chuyền. Việc đứng xem không phải nhút nhát, mà là học luật trước khi vào.
Bước 2: Nhận một vai nhỏ
Cách vào phổ biến nhất là nhận việc mà không ai muốn: nhặt bóng, giữ dây cho bạn nhảy, làm "cái" trong lượt đầu, đứng làm cột mốc. Có đứa vào nhóm nhờ mang theo một thứ hấp dẫn: quả bóng mới, nắm bi, sợi dây chun dài, một túi ổi. Có đứa vào nhờ một biệt tài: chạy nhanh, kể chuyện hay, bắt được ve.
Bước 3: Thành người trong cuộc
Sau vài buổi, đứa mới được gọi tên, được rủ khi đi gom bạn, được tính vào phe. Dấu hiệu rõ nhất là khi nó được quyền cãi luật mà không bị đuổi. Lúc đó, nó đã là người của xóm.
Nghiên cứu nói gì về cách trẻ "nhập nhóm"
Từ thập niên 1980, các nhà tâm lý học phát triển như Martha Putallaz và John Gottman đã quan sát cách trẻ tìm cách tham gia vào một nhóm đang chơi. Những phát hiện chung, được nhiều nghiên cứu sau nhắc lại, có thể tóm gọn:
| Cách vào | Thường dẫn tới |
|---|---|
| Quan sát rồi hoà vào hoạt động đang diễn ra, làm theo nhịp nhóm | Dễ được nhận |
| Bình luận tích cực về việc nhóm đang làm ("ô, xây cao thế") | Dễ được nhận |
| Hỏi thẳng "cho tớ chơi với" khi nhóm đang hăng | Hay bị từ chối, nhất là lần đầu |
| Đòi đổi cuộc chơi, đòi làm chủ, khoe khoang | Thường bị gạt ra |
| Phá đám, giành đồ | Bị từ chối, có khi bị xa lánh lâu dài |
Điều thú vị là kinh nghiệm dân gian "đứng xem trước, làm việc nhỏ trước" trùng khớp với những quan sát này. Trẻ nào hiểu khung của cuộc chơi đang diễn ra và bước vào theo khung đó thì dễ được nhận hơn trẻ muốn kéo cả nhóm theo mình.
Khi đứa mới mang đến điều mới
Một đứa trẻ từ nơi khác đến còn có lợi thế: nó mang theo những lối chơi, bài đồng dao, cách gọi tên khác. Trẻ miền Bắc vào Nam mang theo "nhảy lò cò", gặp bạn gọi là "nhảy cò cò". Đứa từ thành phố về quê biết những bài vỗ tay mới; đứa từ quê ra phố biết cách làm châu chấu bằng lá dừa. Nhiều trò dân gian lan từ vùng này sang vùng khác chính nhờ những đứa trẻ chuyển nhà như vậy.
Đây cũng là chuyện của những gia đình người Việt sang sống ở nước ngoài. Trẻ con mang "rồng rắn lên mây" vào sân trường ở Pháp, Úc, Mỹ, rồi học thêm "1-2-3 Soleil" hay "tag" của bạn. Cuộc trao đổi ấy diễn ra trên sân chơi, không cần ai dạy.
Khi đứa mới là người "khác"
Có những đứa trẻ mới đến mang một khác biệt rõ hơn: nói giọng vùng khác, là con một gia đình dân tộc thiểu số chuyển xuống thị trấn, có một khuyết tật nhỏ, hay từ nước ngoài về. Nhóm trẻ có thể tò mò, có thể trêu. Lúc này vai trò của người lớn và của anh chị lớn trong nhóm rất quan trọng: giới thiệu bạn bằng điều bạn làm được, rủ bạn dạy lại cả nhóm một lối chơi của quê bạn, chặn ngay những lời chế giễu ngoại hình hay giọng nói. Nhiều tình bạn lâu năm bắt đầu từ chính sự khác biệt ấy, khi cả nhóm học được thêm một bài đồng dao lạ.
Bố mẹ giúp con thế nào khi mới chuyển đến
- Chào hàng xóm trước: người lớn quen nhau thì trẻ dễ được rủ. Một đĩa hoa quả mang sang nhà bên cạnh vẫn là cách mở lời tốt.
- Đưa con ra đúng giờ, đúng chỗ: tìm hiểu trẻ trong khu hay chơi ở đâu, lúc nào, rồi dắt con ra đó vài buổi liền.
- Cho con mang theo một thứ chơi chung được: quả bóng, sợi dây nhảy, bộ phấn vẽ ô lò cò. Đồ chơi chung mời gọi người khác, đồ chơi riêng đắt tiền thì không.
- Dặn con cách vào: đứng xem, khen một câu, xin làm việc nhỏ; nếu bị từ chối thì hỏi lại lần khác, không giận.
- Đứng xa: bố mẹ đứng sát bên con có thể làm nhóm trẻ ngại. Hãy ngồi ghế đá, để con tự xoay xở.
- Mời một hai bạn về nhà: bắt đầu từ một người bạn, rồi bạn ấy sẽ kéo con vào nhóm lớn.
Nếu sau vài tuần con vẫn đứng ngoài, buồn bã, không muốn ra sân, hãy trò chuyện với con, với thầy cô và phụ huynh khác để tìm hiểu thêm. Khi trẻ có dấu hiệu lo âu kéo dài, mất ngủ, biếng ăn, nên hỏi ý kiến bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý.
Góc nhìn hôm nay: nhóm chơi cũng cần "luật đón bạn mới"
Nhà giáo Vivian Paley ở Chicago từng áp dụng trong lớp mẫu giáo của bà một quy tắc đơn giản: không ai được nói với bạn "cậu không được chơi". Bà kể lại thử nghiệm ấy trong một cuốn sách năm 1992. Không phải nhóm nào cũng áp dụng được nguyên xi, nhưng ý tưởng có thể đem về sân chung cư, sân trường: các anh chị lớn được nhờ để ý bạn mới, mỗi cuộc chơi có một vai cho người đến sau.
Với phụ huynh, có thể dạy con chiều ngược lại: khi thấy một bạn đứng ngoài, hãy rủ bạn vào. Đứa trẻ hôm nay rủ bạn mới là đứa trẻ hôm sau được rủ khi chính nó chuyển nhà.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để trẻ mới chuyển nhà có bạn chơi?
Bố mẹ nên chào hỏi hàng xóm, tìm hiểu trẻ trong khu chơi ở đâu và lúc nào rồi dắt con ra vài buổi liền. Cho con mang theo một đồ chơi chung như bóng, dây nhảy, phấn vẽ. Mời một bạn về nhà chơi cũng là cách mở đầu tốt.
Vì sao nhóm trẻ hay không cho bạn mới chơi cùng?
Trẻ đang chơi thường bảo vệ cuộc chơi vừa dựng lên vì sợ người mới làm hỏng. Lời từ chối lần đầu thường là phản xạ chứ chưa chắc là ác ý. Bạn mới hoà vào cuộc chơi đang diễn ra thường được nhận nhanh hơn.
Trẻ nên làm gì để được nhóm bạn nhận vào?
Đứng xem để hiểu cuộc chơi, khen một câu, xin làm một việc nhỏ như nhặt bóng hay giữ dây. Tránh đòi đổi cuộc chơi hay đòi làm chủ ngay. Bị từ chối thì thử lại hôm khác.
Khi nào cha mẹ nên lo nếu con mãi không có bạn?
Nếu sau vài tuần con vẫn bị gạt ra, buồn bã, không muốn ra ngoài, mất ngủ hay biếng ăn, cha mẹ nên trò chuyện với con và thầy cô. Khi lo lắng kéo dài, hãy hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý.
Quy tắc "không được nói cậu không được chơi" là gì?
Đó là quy tắc nhà giáo Vivian Paley áp dụng trong lớp mẫu giáo của bà ở Chicago và kể lại trong một cuốn sách năm 1992. Theo đó, không trẻ nào được loại bạn khỏi cuộc chơi. Ý tưởng này giúp nhiều nhóm trẻ học cách đón người mới.
