Rồng rắn lên mây của trẻ Việt thuộc một họ trò rất rộng: một hàng trẻ nối đuôi nhau, người đứng đầu dang tay che chắn, một người bên ngoài tìm cách bắt đứa đứng cuối. Trẻ Trung Quốc gọi là diều hâu bắt gà con, trẻ Hàn gọi là bắt đuôi, trẻ Nhật có lối chơi tên "kotoro kotoro" (bắt con, bắt con), và nhiều nước châu Âu có cảnh gà mẹ che đàn con trước cáo hay sói. Khung giống nhau, lời hát và câu chuyện bọc bên ngoài thì mỗi nơi một khác.
Rồng rắn lên mây: tóm tắt trong ba câu
Một nhóm trẻ xếp hàng dọc, đứa sau nắm vạt áo hoặc vịn vai đứa trước, vừa đi lượn vừa hát. Một bạn đóng vai "thầy thuốc" (có nơi gọi là ông chủ, ông thầy) đứng riêng, hỏi đáp với cả đoàn qua mấy câu đối đáp quen thuộc. Đến lúc hết lời, thầy thuốc tìm cách bắt "khúc đuôi", còn đứa đầu hàng dang tay che, cả đoàn uốn lượn để giữ đuôi.
Lời đồng dao có nhiều dị bản. Một bản hay gặp mở đầu bằng "Rồng rắn lên mây / Có cây lúc lắc", có nơi hát "núc nắc", có nơi chen câu "hỏi thăm thầy thuốc có nhà hay không". Đoạn đối đáp xin "khúc đầu", "khúc giữa", "khúc đuôi" cũng đổi theo vùng. Không có bản nào là "chuẩn"; bản đúng là bản bọn trẻ trong xóm đang hát. Luật chi tiết và lời đầy đủ thuộc phần sách luật chơi, ở đây ta đặt trò này cạnh anh em của nó.
Diều hâu bắt gà con ở Trung Quốc
Ở Trung Quốc, lối chơi gần nhất có tên lǎoyīng zhuō xiǎojī, dịch sát là "diều hâu (hoặc đại bàng) bắt gà con". Đứa khoẻ nhất làm gà mẹ, dang hai tay đứng đầu hàng. Đàn gà con túm áo nhau phía sau. Diều hâu đứng đối diện, nhảy sang trái, sang phải, chờ khoảnh khắc đàn gà quay không kịp để chộp đứa cuối.
Điểm khác rõ nhất so với rồng rắn là câu chuyện. Rồng rắn có màn đối đáp, có "thầy thuốc", có xin và cho; diều hâu bắt gà gần như vào thẳng cuộc đuổi. Câu chuyện cũng đổi vai: ở trò Việt, đoàn trẻ là con rồng con rắn đi xin lửa, xin thuốc; ở trò Trung Quốc, đoàn trẻ là bầy gà cần được che chở. Trong sân trường mẫu giáo và tiểu học ở Trung Quốc, đây là một trong những trò vận động được giáo viên dùng nhiều nhất, vì ít đồ dùng và cả lớp cùng tham gia được.
Kotoro kotoro của Nhật và một tích xưa
Trẻ Nhật có trò kotoro kotoro (子とろ子とろ, "bắt con, bắt con"), khung giống hệt: một hàng nối đuôi, một "quỷ" đuổi bắt đứa cuối, đứa đầu làm cha mẹ che chở. Điều làm trò này đáng chú ý là nó có một tích cũ gắn với Phật giáo. Theo tương truyền, nhà sư Genshin (còn gọi Eshin Sōzu, thế kỷ 10–11) đã dựa trên cảnh Địa Tạng Bồ Tát che chở chúng sinh trước quỷ ngục để tạo ra một lối diễn, về sau trẻ con bắt chước thành trò. Tên cổ của trò được chép là hifukume.
Tích này nên đọc như truyền thuyết về nguồn gốc, không phải sử liệu chắc chắn. Nhưng nó cho thấy một điều thú vị: người lớn ở nhiều nơi thích gắn cho trò trẻ con một ý nghĩa đạo lý. Ở Việt Nam, có người giải thích rồng rắn lên mây là chuyện đi xin thuốc chữa bệnh cho con, có người nói về rồng rắn trong tín ngưỡng nông nghiệp. Những cách giải thích ấy hay, nhưng không có tài liệu nào chứng minh trẻ con xưa chơi vì những ý nghĩa đó.
Bắt đuôi của trẻ Hàn và gà mẹ ở châu Âu
Trẻ Hàn Quốc có kkori japgi (꼬리잡기), nghĩa là "bắt đuôi". Có lối chơi một hàng với một người đuổi, có lối chơi hai hàng: đầu hàng này tìm cách chạm vào đuôi hàng kia, trong khi vẫn phải giữ đuôi mình. Lối hai hàng này hấp dẫn vì ai cũng vừa là kẻ săn vừa là con mồi.
Ở châu Âu, các nhà sưu tầm trò trẻ em ghi nhận nhiều trò có cảnh một con vật mẹ che đàn con trước kẻ săn. Tên gọi thay đổi theo vùng và theo thời: gà mẹ và cáo, ngỗng và sói, chim mẹ và diều hâu. Vợ chồng Iona và Peter Opie, khi sưu tầm trò trẻ em đường phố nước Anh (sách in năm 1969), đã xếp những trò này vào nhóm đuổi bắt có người bảo vệ. Họ cũng lưu ý rằng nhiều trò kiểu này đã thưa đi trên sân trường Anh vào giữa thế kỷ 20.
Đặt cạnh nhau: giống ở đâu, khác ở đâu
| Trò | Nơi chơi | Ai bảo vệ | Ai đuổi | Phần lời |
|---|---|---|---|---|
| Rồng rắn lên mây | Việt Nam | Đứa đầu hàng (đầu rồng) | Thầy thuốc / ông chủ | Đồng dao dài, có đối đáp |
| Diều hâu bắt gà con | Trung Quốc | Gà mẹ | Diều hâu | Ít lời, vào thẳng cuộc đuổi |
| Kotoro kotoro | Nhật Bản | Cha mẹ ở đầu hàng | Quỷ (oni) | Câu hô ngắn, có tích Phật giáo |
| Kkori japgi | Hàn Quốc | Đầu hàng | Một người, hoặc đầu hàng kia | Thường không có bài hát cố định |
| Gà mẹ và cáo (nhiều tên) | Nhiều nước châu Âu | Gà mẹ / ngỗng mẹ | Cáo / sói | Có nơi có lời đối đáp ngắn |
Ba điểm chung nổi lên. Thứ nhất, luôn có một "vật cần giữ" là đứa cuối hàng. Thứ hai, người bảo vệ không được bắt ai, chỉ được chắn. Thứ ba, hàng phải giữ liền: đứt hàng là thua hoặc phải nối lại. Chính ba ràng buộc này làm trò hay. Nếu ai cũng được chạy tự do, cuộc chơi thành đuổi bắt thường.
Cái đuôi văng: chút vật lý trong lòng sân
Ai từng đứng cuối hàng rồng rắn đều biết cảm giác bị văng ra. Đứa đầu chỉ cần bước ngang một bước, đứa cuối đã phải chạy mấy bước. Lý do đơn giản: cả hàng xoay quanh một điểm gần đầu, đứa càng xa điểm xoay thì quãng đường phải đi trong cùng một lúc càng dài. Giống ngọn roi: cán xoay ít, đầu roi quất xa.
Từ đó sinh ra mấy bài học mà trẻ tự rút ra sau vài lượt chơi, chẳng cần ai giảng:
- Hàng càng dài, đuôi càng khó giữ. Bọn trẻ thường tự chia thành hai hàng khi nhóm đông.
- Người bảo vệ giỏi không chạy nhiều mà đọc hướng người đuổi sớm, bước ngắn, đổi hướng gọn.
- Đứa cuối nên là đứa chạy nhanh và bám chắc; đứa nhỏ nhất đứng giữa hàng là an toàn nhất.
- Cả hàng phải nghe nhau. Ai chạy lệch nhịp sẽ kéo đứt hàng.
Đây là kiểu phối hợp mà các nhà nghiên cứu vận động gọi là phối hợp nhóm theo thời gian thực: không có lệnh, không có huấn luyện viên, mỗi đứa tự điều chỉnh theo cảm giác kéo đẩy từ đứa phía trước.
Chơi an toàn hôm nay: đừng để áo thay tay
Lối nắm vạt áo là nguồn cơn của hầu hết tai nạn nhỏ trong họ trò này. Áo bị kéo căng, cổ áo siết, vải rách, và khi đứa giữa hàng ngã thì cả đoàn đổ theo. Ở sân trường hôm nay, thầy cô thường đổi sang mấy cách sau:
- Vịn vai hoặc vịn eo đứa phía trước thay cho nắm áo. Tay rời ra được ngay khi ngã.
- Giắt khăn ở lưng quần đứa cuối làm "đuôi". Người đuổi chỉ cần giật được khăn, không phải túm người.
- Giới hạn số người một hàng khoảng sáu đến tám bạn với trẻ nhỏ, để đuôi không văng quá mạnh.
- Sân bằng, không có bậc, cột, gốc cây trong vùng chạy. Mặt đất hoặc cỏ dễ chịu hơn bê tông khi ngã.
- Thoả thuận trước: người đuổi chỉ chạm, không xô; người bảo vệ chỉ dang tay, không đẩy.
Góc nhìn hôm nay: kể cho trẻ nghe rằng bạn ở xa cũng chơi như vậy
Một cách làm đơn giản ở lớp học hay trong nhà: chơi rồng rắn lên mây một lượt, rồi kể cho trẻ rằng trẻ Trung Quốc chơi trò gần giống với tên diều hâu bắt gà con, trẻ Nhật thì có quỷ đuổi. Sau đó cho chúng chơi thêm một lượt theo câu chuyện mới. Trẻ thường rất hào hứng khi đổi vai từ rồng rắn sang gà mẹ, và tự nhận ra: luật gần như không đổi, chỉ có câu chuyện đổi.
Người lớn muốn tìm hiểu thêm có thể đọc các bộ sưu tầm đồng dao Việt Nam để thấy các dị bản lời rồng rắn, và đọc về trò trẻ em Nhật qua các tài liệu văn hoá dân gian Nhật Bản. Sách của vợ chồng Opie về trò trẻ em đường phố nước Anh là nguồn kinh điển nếu muốn so với châu Âu. Khi kể lại, nên dùng chữ "có nơi", "có lúc" thay cho "luật là thế này": đó là cách nói đúng với bản chất của trò dân gian.
Câu hỏi thường gặp
Rồng rắn lên mây giống trò nào của nước ngoài?
Gần nhất là diều hâu bắt gà con của trẻ Trung Quốc, kotoro kotoro của trẻ Nhật và kkori japgi (bắt đuôi) của trẻ Hàn. Châu Âu cũng có nhiều trò gà mẹ che con trước cáo hoặc sói. Tất cả cùng khung: một hàng nối đuôi, người đầu che chắn, người ngoài bắt đứa cuối.
Rồng rắn lên mây có nguồn gốc từ đâu?
Không có tài liệu nào ghi năm ra đời hay nơi khởi phát của trò. Có nhiều cách giải thích ý nghĩa, như chuyện đi xin thuốc hay tín ngưỡng rồng rắn, nhưng đều là cách hiểu của người lớn về sau. Việc các nước láng giềng có trò gần giống cho thấy họ trò này rất cổ và phổ biến.
Diều hâu bắt gà con khác rồng rắn lên mây thế nào?
Khung luật gần như giống nhau, khác ở câu chuyện và phần lời. Rồng rắn có đồng dao dài và màn đối đáp với thầy thuốc trước khi đuổi. Diều hâu bắt gà con thường vào thẳng cuộc đuổi, với gà mẹ dang tay che đàn gà con.
Chơi rồng rắn lên mây thế nào cho an toàn?
Nên vịn vai hoặc eo thay vì nắm vạt áo, giữ mỗi hàng khoảng sáu đến tám trẻ nhỏ, và chơi trên sân bằng không có vật cản. Có thể giắt khăn làm đuôi để người đuổi chỉ cần giật khăn. Thoả thuận trước là chỉ chạm, không xô đẩy.
Vì sao đứa đứng cuối hàng hay bị văng ra?
Cả hàng xoay quanh một điểm gần đầu, nên đứa càng ở xa điểm xoay càng phải chạy quãng dài hơn trong cùng một lúc, giống đầu ngọn roi. Vì vậy đứa cuối nên là bạn chạy nhanh, bám chắc, còn trẻ nhỏ nhất nên đứng giữa hàng.
