Nhảy lò cò và hopscotch: ô kẻ trên đất từ châu Âu tới Việt Nam

Nhảy lò cò với ô kẻ trên đất là một trong những trò trẻ em phổ biến nhất thế giới: tiếng Anh gọi là hopscotch, tiếng Pháp là marelle, tiếng Đức có tên Himmel und Hölle (thiên đường và địa ngục), tiếng Ý là campana, tiếng Tây Ban Nha là rayuela, tiếng Nga là klassiki, ở Ấn Độ có stapu, ở Philippines có piko. Chuyện hopscotch "do lính La Mã nghĩ ra" là một truyền thuyết lan rộng nhưng không có bằng chứng. Cái thật sự đáng xem là hình ô kẻ: mỗi nước vẽ một kiểu, và hình vẽ ấy kể nhiều điều về nơi trẻ chơi.

Nhảy lò cò kiểu Việt: tóm trong ba câu

Trẻ kẻ một dãy ô bằng phấn, gạch non hay que vạch trên đất, ném một mảnh sành, mảnh ngói (nhiều nơi gọi là "cái") vào ô theo thứ tự, rồi nhảy lò cò một chân qua các ô, tránh ô có cái và tránh chạm vạch. Trên đường về, người chơi cúi nhặt cái mà không được chống chân. Đi hết lượt thì được "xây nhà" hay "lấy ruộng" ở một ô, người khác phải nhảy qua ô đó. Các bước và cách tính nhà, ruộng mỗi vùng mỗi khác.

Tên gọi hopscotch và truyền thuyết lính La Mã

Chữ hopscotch ghép từ hop (nhảy một chân) và scotch — một chữ cũ nghĩa là đường rạch, vết khía. Tên gọi không liên quan gì tới xứ Scotland. Văn liệu tiếng Anh từ thế kỷ 17 đã nhắc tới một trò tên "scotch-hoppers".

Câu chuyện quen thuộc kể rằng binh lính La Mã tập nhảy trên những ô dài cả trăm bộ mang đầy giáp trụ để luyện sức, rồi trẻ con bắt chước thu nhỏ lại. Câu chuyện này được lặp lại trong rất nhiều sách và trang mạng, nhưng chưa ai chỉ ra được một nguồn La Mã nào ghi lại việc đó. Những hình ô kẻ trên sàn đá cổ ở Rome đôi khi được dẫn làm bằng chứng, nhưng niên đại và mục đích của chúng không rõ. Nên kể chuyện này như một truyền thuyết vui, không như sử.

Thiên đường và địa ngục: ô kẻ kể chuyện

Ở nhiều nước châu Âu, hình ô kẻ mang ý nghĩa tôn giáo trong tên gọi. Trẻ Đức gọi là Himmel und Hölle: ô đầu là trái đất hay địa ngục, ô cuối hình bán nguyệt là thiên đường, người chơi phải đi "từ đất lên trời". Có nhà nghiên cứu cho rằng hình dạng này chịu ảnh hưởng của sơ đồ nhà thờ thời Trung cổ; đó là một giả thuyết, không phải điều đã chứng minh.

Ở Pháp, ngoài hình bậc thang quen thuộc còn có marelle escargot — hình xoắn ốc như vỏ ốc sên. Người chơi nhảy vòng vào tâm rồi vòng ra. Hình xoắn ốc cũng có ở nhiều nơi khác. Ở Ý, campana nghĩa là "cái chuông", vì ô cuối thường vẽ cong như miệng chuông.

Bản đồ các tên gọi

Ngoài châu Âu và châu Á, trẻ em châu Phi, Mỹ Latinh cũng có những lối nhảy ô của riêng mình. Ở Chile, tên gọi phổ biến là luche. Nhà văn Argentina Julio Cortázar đặt tên cuốn tiểu thuyết nổi tiếng năm 1963 của ông là Rayuela, mượn hình ảnh nhảy ô từ đất lên trời để nói về hành trình đi tìm ý nghĩa — một ví dụ hiếm về trò trẻ con bước vào văn học lớn.

Giống và khác giữa nhảy lò cò Việt và hopscotch

Giống: hầu như nơi nào cũng có ba yếu tố — ô kẻ theo thứ tự, vật ném để đánh dấu ô, và luật nhảy một chân, không chạm vạch, không nhảy vào ô có vật. Việc cúi nhặt vật khi đang đứng một chân cũng gần như phổ quát.

Khác:

• Hình ô: bản Việt hay có ô đôi xen ô đơn, có nơi kẻ hình chữ nhật chia tám ô. Hopscotch Anh – Mỹ thường xếp 1-2-3 đơn, 4-5 đôi, 6 đơn, 7-8 đôi; bản Đức có "thiên đường" bán nguyệt.
• Phần thưởng: lối "xây nhà" của trẻ Việt — người hoàn thành lượt được chiếm một ô, người khác phải nhảy qua — có ở nhiều nơi nhưng không phổ biến ở mọi bản hopscotch.
• Vật ném: mảnh sành, mảnh ngói, viên gạch vỡ ở Việt Nam; hòn đá dẹt, chùm chìa khoá, túi đậu ở phương Tây; có nơi dùng vỏ chai, nắp lon.
• Mặt đất: trẻ Việt xưa vạch ô trên sân đất bằng que hoặc gạch non; trẻ thành phố phương Tây vẽ phấn trên vỉa hè bê tông.

Thăng bằng một chân và cái đầu đếm số

Nhảy lò cò bắt cơ thể làm một việc khó: giữ thăng bằng trên một chân trong khi di chuyển, dừng lại chính xác trong một ô nhỏ, rồi cúi người xuống. Đây là bài tập cho cơ chân, cổ chân và khả năng giữ thăng bằng — điều mà các tài liệu vận động cho trẻ thường khuyến khích tập qua những cuộc chơi tự nhiên hơn là bài tập khô khan.

Bên cạnh đó là con số. Trẻ phải nhớ mình đang ở ô thứ mấy, ném cái vào ô nào, ô nào đã có "nhà". Với trẻ đầu tiểu học, một sân lò cò chính là một bảng số nằm dưới chân. Nhiều trường ở các nước đã sơn ô hopscotch có đánh số trên sân để trẻ vừa chơi vừa làm quen với thứ tự. Thầy cô cũng có thể kẻ ô theo chữ cái, theo bảng cửu chương cho trẻ lớn hơn.

Chơi an toàn

• Mặt sân phẳng, khô. Sân gạch ướt sau mưa rất trơn khi nhảy một chân.
• Vật ném nên là túi đậu nhỏ hay nắp chai nhựa thay vì mảnh sành sắc cạnh, nhất là với trẻ nhỏ.
• Giày dép: dép tông dễ tuột, dễ trẹo chân khi nhảy. Giày thể thao hoặc chân trần trên sân sạch đều ổn.
• Không kẻ ô sát lòng đường hay lối xe ra vào. Ngõ nhỏ có xe máy đi qua thì chọn giờ vắng và có người lớn để mắt.
• Trẻ mới tập, nhất là dưới năm tuổi, có thể cho phép chống tay hoặc đổi chân giữa chừng để không nản.

Góc nhìn hôm nay

Một viên phấn là đủ. Thử kẻ ba kiểu ô — kiểu Việt, kiểu hopscotch Anh và hình xoắn ốc kiểu Pháp — rồi để trẻ chọn. Trẻ thường thích hình xoắn ốc nhất vì lạ. Nếu kể thêm rằng trẻ Đức gọi ô cuối là "thiên đường", trẻ Ý gọi là "cái chuông", trẻ sẽ tự đặt tên cho ô cuối của mình.

Người lớn muốn tìm hiểu thêm có thể đọc phần về trò nhảy ô trong các sưu tầm văn hoá trẻ em của vợ chồng Iona và Peter Opie (Anh), hay xem các ảnh chụp trẻ em vỉa hè thành phố giữa thế kỷ 20, nơi ô hopscotch vẽ phấn xuất hiện rất thường. Khi kể lại, nhớ tách rõ chuyện lính La Mã là truyền thuyết.