Trò dân gian trẻ em mai một chủ yếu vì những điều kiện nuôi nó đã đổi: ngõ và bãi trống thành đường xe, nhà cửa; trẻ ít khi chơi theo nhóm nhiều tuổi ngoài trời; lịch học kín hơn; màn hình chiếm thời gian rảnh; và cha mẹ lo an toàn hơn trước. Trò không mất vì trẻ "không thích" — đưa trẻ hôm nay ra sân với một trò hay, các em vẫn mê như thường. Nó mất vì không còn chỗ, không còn giờ, không còn người dạy.
Bài này tách từng nguyên nhân, xem trò nào dễ mất nhất, và nhìn cả mặt ngược lại: có những thứ không mất, chỉ đổi dạng.
Nguyên nhân thứ nhất: mất chỗ chơi
Trò dân gian của trẻ cần không gian chung, gần nhà, trong tầm mắt người lớn: lòng ngõ, sân đình, sân phơi, bãi đất, bờ đê. Đô thị hoá làm những khoảng ấy co lại:
- Bãi đất trống thành nhà, thành đường.
- Ngõ nhỏ có xe máy, ô tô đi lại liên tục; cha mẹ không yên tâm cho trẻ chạy ngoài ngõ.
- Sân khu tập thể, sân chung cư bị chiếm làm chỗ để xe, chỗ buôn bán.
- Sân trường nhiều nơi nhỏ, lát bê tông, giờ ra chơi ngắn.
Một trò như rồng rắn lên mây cần chỗ để cả hàng dài chạy vòng; đánh khăng cần bãi rộng để que bay. Không có chỗ, trò không thể chơi, dù trẻ có biết luật.
Nguyên nhân thứ hai: đứt mạch truyền ngang
Trò dân gian sống nhờ trẻ lớn dạy trẻ nhỏ trong những nhóm nhiều tuổi ngoài ngõ. Ngày nay trẻ chủ yếu gặp bạn cùng tuổi ở lớp; gia đình ít con, anh chị em họ ở xa; ngoài giờ học, trẻ về nhà riêng. Khi vài lứa trẻ liên tiếp không chơi cùng các anh chị, không còn ai truyền trò. Người lớn vẫn nhớ, nhưng trò đã rời khỏi tay trẻ con.
Nguyên nhân thứ ba: thời gian rảnh bị chia nhỏ
Lịch của nhiều trẻ thành phố gồm học chính, học thêm, năng khiếu, bài tập về nhà. Thời gian rảnh còn lại thường rời rạc, ít khi có một buổi chiều dài để cả xóm tụ lại. Trong khi đó, nhiều trò dân gian cần thời gian để "nóng lên": gọi bạn, chia phe, cãi luật, chơi đến chán thì đổi trò.
Nhà tâm lý học Peter Gray ở Mỹ cho rằng thời gian chơi tự do không có người lớn điều khiển của trẻ em ở nhiều nước đã giảm dần qua nhiều thập kỷ, và điều này đáng lo. Lập luận ấy còn được tranh luận, nhưng xu hướng chung — trẻ ít thời gian tự do ngoài trời — được nhiều người làm giáo dục ghi nhận.
Nguyên nhân thứ tư: màn hình
Ti vi, điện thoại, máy tính bảng là nơi trẻ dành nhiều thời gian rảnh. Màn hình không "giết" trò dân gian một mình, nhưng nó là lựa chọn dễ nhất khi trẻ ở nhà một mình, không có bạn, không có sân. Nó lấp chỗ trống mà các nguyên nhân trên để lại.
Cũng nên công bằng: trẻ ngày nay vẫn tạo ra văn hoá riêng qua màn hình — câu đùa, điệu nhảy, cách nói lan rất nhanh. Đó là một dạng truyền ngang mới, chỉ là không cần thân thể và không cần sân.
Nguyên nhân thứ năm: nỗi lo của người lớn
Cha mẹ hôm nay lo nhiều điều: xe cộ, người lạ, trẻ ngã, trẻ bị bắt nạt. Nhiều nỗi lo là có cơ sở, nhất là giao thông. Nhưng khi nỗi lo khiến trẻ không bao giờ được tự chơi ngoài nhà, trẻ mất luôn cơ hội học những kỹ năng mà trò dân gian dạy: tự phân xử, tự đặt luật, tự chịu thua.
Trò nào dễ mất nhất
| Đặc điểm của trò | Ví dụ | Vì sao dễ mất |
|---|---|---|
| Cần bãi rộng, vật bay xa | Đánh khăng, thả diều | Thiếu bãi trống, sợ va vào người, xe |
| Cần vật liệu tự nhiên | Chọi cỏ gà, đồ chơi lá dừa, rơm | Trẻ thành phố ít tiếp xúc cây cỏ, đồng ruộng |
| Cần đông người nhiều tuổi | Rồng rắn lên mây, cướp cờ | Ít khi đủ nhóm lớn ngoài giờ học |
| Gắn với lời đồng dao dài | Các bài hát kèm động tác | Không có trẻ lớn hát lại, lời quên dần |
| Từng dính đến ăn thua bằng tiền, bằng vật | Đánh đáo, bắn bi ăn bi | Người lớn cấm vì sợ thành cờ bạc |
Ngược lại, những trò cần ít người, ít chỗ, không cần dụng cụ — oẳn tù tì, đuổi bắt, vỗ tay theo nhịp — sống dai hơn nhiều.
Mặt ngược lại: "trẻ con bây giờ không biết chơi" là lời than rất cũ
Vợ chồng Opie, khi sưu tầm cuộc chơi của trẻ em Anh, nhận xét rằng người lớn ở mọi thời đều than trẻ con thời mình không còn biết chơi như ngày xưa. Thế mà khi họ đi hỏi thật, trẻ vẫn chơi rất nhiều, chỉ là chơi những thứ người lớn không để ý.
Điều này nhắc ta hai việc. Một là đừng phóng đại: trò mai một là có thật, nhưng trẻ em không ngừng chơi. Hai là trò có thể đổi dạng — luật được rút gọn cho sân nhỏ, trò ngoài ngõ chuyển vào hành lang chung cư, lời đồng dao được thay từ mới. Khi trò đổi dạng, đó vẫn là truyền thống đang sống.
Nông thôn cũng không đứng ngoài
Dễ nghĩ trò dân gian chỉ mai một ở thành phố. Thật ra nông thôn cũng đổi nhiều: đường bê tông về tận ngõ kéo theo xe cộ; nhiều bố mẹ đi làm xa, trẻ ở với ông bà, ít bạn cùng xóm; trường học gom về điểm chính, trẻ đi học xa nhà; điện thoại có mạng đến tay trẻ quê không kém trẻ phố. Sân đình, bãi sông vẫn còn, nhưng không phải lúc nào cũng có đủ một nhóm trẻ rảnh cùng lúc để làm nên cuộc chơi.
Những nỗ lực giữ lại
- Trường học: nhiều trường tổ chức giờ ra chơi có trò dân gian, ngày hội trò dân gian. Cách này giữ được luật, nhưng người lớn tổ chức thì trẻ ít tự quyết hơn.
- Bảo tàng và di tích: một số bảo tàng, như Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội, thường có hoạt động cho trẻ chơi trò dân gian vào dịp hè, Tết, Trung thu.
- Khu dân cư: một số nơi cải tạo sân chung, vẽ ô lò cò trên sân, tổ chức buổi chơi chung cuối tuần.
- Gia đình: ông bà dạy cháu, cha mẹ chơi cùng con khi về quê.
Góc nhìn hôm nay: bốn thứ cần trả lại cho trẻ
Nếu trò mai một vì thiếu chỗ, thiếu giờ, thiếu bạn, thiếu người dạy, thì việc giữ trò là trả lại bốn thứ ấy:
- Chỗ: một góc sân an toàn, xa xe cộ, trẻ được chạy.
- Giờ: ít nhất vài buổi mỗi tuần không có lịch, trẻ tự chơi.
- Bạn: trẻ nhiều tuổi chơi chung — anh chị em họ, con hàng xóm.
- Người dạy: một người lớn hoặc trẻ lớn biết trò, dạy một lần rồi lùi lại.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trò dân gian trẻ em ngày càng ít?
Do mất chỗ chơi khi đô thị hoá, trẻ ít chơi theo nhóm nhiều tuổi, thời gian rảnh bị chia nhỏ bởi học thêm, màn hình lấp chỗ trống và cha mẹ lo an toàn hơn. Trẻ vẫn thích chơi, nhưng thiếu điều kiện để chơi.
Màn hình có phải nguyên nhân chính khiến trẻ không chơi trò dân gian?
Màn hình là một nguyên nhân, nhưng thường không phải nguyên nhân duy nhất. Nó dễ lấp vào khi trẻ không có sân, không có bạn, không có thời gian rảnh dài. Giải quyết các thiếu hụt ấy thì màn hình bớt hấp dẫn.
Trò dân gian nào dễ mất nhất?
Những trò cần bãi rộng, cần vật liệu tự nhiên, cần đông người nhiều tuổi hoặc gắn với lời đồng dao dài dễ mất nhất. Trò cần ít người, ít chỗ như oẳn tù tì, đuổi bắt sống lâu hơn.
Có đúng là trẻ con bây giờ không biết chơi?
Không hẳn. Người lớn ở mọi thời đều than như vậy, nhưng khi các nhà nghiên cứu hỏi thật, trẻ vẫn chơi rất nhiều. Trò có thể đổi dạng chứ không biến mất hoàn toàn.
Gia đình có thể làm gì để giữ trò dân gian?
Trả lại cho trẻ chỗ chơi an toàn, thời gian rảnh không lịch, bạn chơi nhiều tuổi và một người dạy trò một lần rồi lùi lại để trẻ tự chơi.
