Khảo cổ học đã tìm thấy nhiều vật rất giống đồ chơi trẻ em: xương mắt cá chân cừu, dê được mài nhẵn; viên tròn bằng đất nung hay đá; búp bê bằng gỗ, ngà, vải; con vật nhỏ có bánh xe. Nhưng hiếm khi các nhà khảo cổ dám chắc một vật là đồ chơi của trẻ, vì cùng một vật có thể dùng để bói toán, cúng tế, đếm, hay làm quà chôn theo người chết. Câu chuyện đồ chơi cổ vì thế là câu chuyện của những dấu hỏi.
Bài này đi qua bốn nhóm hiện vật hay được nhắc nhất, cách các nhà nghiên cứu cân nhắc, và điều đó nói gì với người Việt muốn tìm dấu vết trò dân gian xưa.
Vì sao khó nhận ra một món đồ chơi cổ
Đồ chơi của trẻ thường làm từ vật liệu rẻ, dễ hỏng: lá, cỏ, gỗ, tre, giấy, vải, đất phơi khô. Phần lớn đã mục từ lâu. Thứ còn lại là đá, xương, đất nung, kim loại — và chính những vật liệu bền ấy lại hay dùng cho việc nghiêm túc của người lớn.
Khi đào được một con ngựa đất nung nhỏ bằng bàn tay, nhà khảo cổ phải hỏi: đây là đồ chơi, là vật cúng, là tượng thờ, hay là vật trang trí? Họ dựa vào nhiều dấu hiệu:
- Nơi tìm thấy: trong mộ trẻ em, trong góc nhà ở, hay trong đền miếu.
- Vết mòn: vật bị cầm nắm, lăn, ném nhiều lần sẽ mòn khác vật đặt yên trên bàn thờ.
- Tay nghề: vật nặn vụng, dấu vân tay nhỏ có khi gợi người làm là trẻ con.
- Đối chiếu tranh, chữ: nếu có tranh vẽ người chơi với vật tương tự, khả năng là đồ chơi cao hơn.
Ngành nghiên cứu về trẻ em trong khảo cổ học chỉ thật sự phát triển từ cuối thế kỷ 20. Trước đó, trẻ con gần như "vô hình" trong các báo cáo khai quật.
Xương mắt cá chân: đồ chơi lâu đời và rộng khắp nhất
Xương sên (xương mắt cá chân) của cừu, dê có bốn mặt khác nhau, tung lên rơi xuống ngẫu nhiên — vừa dùng như xúc xắc, vừa dùng để tung bắt. Loại xương này được tìm thấy ở rất nhiều di chỉ từ Địa Trung Hải, Trung Đông đến Trung Á. Người Hy Lạp cổ gọi là astragalos; có tượng đất nung Hy Lạp tả hai người phụ nữ ngồi chơi tung xương, cho thấy đây là thú chơi quen thuộc.
Nhưng xương mắt cá cũng dùng để bói và đánh bạc. Một đống xương mài nhẵn trong mộ có thể là đồ chơi của đứa trẻ, cũng có thể là bộ đồ bói của người lớn. Chỉ khi có thêm bằng chứng — chẳng hạn mộ trẻ em — người ta mới nghiêng về đồ chơi.
Ở Mông Cổ, chơi bằng xương mắt cá (shagai) vẫn sống đến hôm nay, và lối bắn xương mắt cá của người Mông Cổ đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể năm 2014. Ở châu Âu, trò tung bắt bằng xương dần chuyển sang dùng sỏi, rồi những miếng kim loại hình sao — họ hàng xa của trò đánh chuyền và gonggi ở châu Á.
Viên tròn: bi, đạn hay quả nặng
Những viên tròn nhỏ bằng đất nung, đá, thuỷ tinh được tìm thấy ở nhiều di chỉ trên thế giới, kể cả các nền văn hoá cổ ở Đông Nam Á. Người xem hôm nay dễ gọi ngay là "bi". Thực ra mỗi viên có thể là:
- bi của trẻ con;
- đạn để ném bằng tay, bằng ná;
- quả nặng dùng khi đan lưới, dệt vải;
- vật dùng để đếm, tính toán;
- vật trang trí, bùa.
Ở La Mã cổ, có ghi chép và hình vẽ trẻ em chơi bằng các loại hạt cứng như hạt dẻ, quả óc chó — một kiểu "bi" làm từ thứ có sẵn. Còn bi thuỷ tinh tròn đều như trẻ Việt chơi thế kỷ 20 là sản phẩm của công nghiệp hiện đại, ra đời muộn hơn nhiều.
Búp bê: đồ chơi hay vật thờ
Hình người nhỏ là loại hiện vật gây tranh cãi nhiều nhất. Từ Ai Cập cổ có những hình người bằng gỗ, bằng vải; từ La Mã có búp bê bằng ngà có khớp tay chân. Một ví dụ hay được nhắc là búp bê ngà chôn theo một thiếu nữ La Mã tên Crepereia Tryphaena, tìm thấy ở Rome cuối thế kỷ 19. Vì chôn trong mộ một cô gái trẻ, nhiều nhà nghiên cứu coi đó là đồ chơi yêu thích.
Nhưng nhiều tượng người nhỏ khác có thể là vật cúng, vật cầu sinh nở, hay tượng thay người hầu trong mộ. Không thể chỉ vì nhỏ mà gọi là búp bê.
Con vật có bánh xe và đồ chơi biết cử động
Nhóm hiện vật dễ thuyết phục nhất là đồ có cơ cấu chuyển động. Ở các thành phố cổ của văn minh sông Ấn như Harappa, Mohenjo-daro, khảo cổ học tìm thấy nhiều xe đất nung nhỏ, con vật có lỗ để lắp trục bánh xe, còi đất nung. Từ Ai Cập cổ có con vật bằng gỗ với hàm cử động được khi kéo dây.
Một vật mất công làm cho chuyển động mà không có công dụng lao động rõ ràng — khả năng cao nó được làm để chơi. Dù vậy, vẫn có ý kiến cho rằng một số vật có bánh xe là đồ dùng trong nghi lễ.
Tóm tắt các nhóm hiện vật
| Hiện vật | Nơi thường gặp | Có thể là đồ chơi vì | Lý do còn nghi |
|---|---|---|---|
| Xương mắt cá mài nhẵn | Địa Trung Hải, Trung Đông, Trung Á, Mông Cổ | Có tranh, tượng tả người tung xương chơi | Cũng dùng để bói, đánh bạc |
| Viên tròn đất nung, đá | Nhiều di chỉ khắp thế giới | Hình dáng giống bi, có khi mòn đều | Có thể là đạn, quả nặng, vật đếm |
| Búp bê, tượng người nhỏ | Ai Cập, Hy Lạp, La Mã và nhiều nơi khác | Có khi chôn trong mộ trẻ, có khớp cử động | Có thể là vật thờ, vật cúng |
| Xe, con vật có bánh, còi | Văn minh sông Ấn, Ai Cập, nhiều nơi khác | Có cơ cấu chuyển động, không có công dụng lao động | Một số có thể dùng trong nghi lễ |
Còn ở Việt Nam thì sao
Khí hậu nóng ẩm khiến đồ chơi bằng tre, lá, giấy, gỗ của trẻ Việt xưa hầu như không còn. Đồ chơi dân gian quen thuộc — con giống bột, đèn ông sao, trống đất, diều giấy — đều là thứ làm ra để chơi một mùa rồi bỏ. Vì vậy, muốn biết trẻ Việt thời trước chơi gì, các nhà nghiên cứu dựa nhiều vào tranh dân gian, bộ tranh khắc Henri Oger đầu thế kỷ 20, sách phong tục và trí nhớ hơn là vào hiện vật đào được.
Khi đọc tin "phát hiện đồ chơi trẻ em hàng nghìn năm" ở bất kỳ đâu, nên xem kỹ người viết có trình bày lý do vì sao gọi đó là đồ chơi không, hay chỉ vì vật nhỏ, xinh. Các nhà khảo cổ cẩn thận thường dùng chữ "có thể là", "nhiều khả năng là".
Góc nhìn hôm nay: đồ chơi của con mình rồi cũng thành "hiện vật"
Một cách thú vị để trẻ hiểu khảo cổ học là cho chúng tự làm nhà khảo cổ với chính đồ chơi của mình:
- Chọn vài món đồ chơi cũ, giả sử chúng bị chôn một nghìn năm. Món nào còn lại, món nào mục mất?
- Hỏi trẻ: nếu người tương lai đào được một viên bi, họ có biết đó là đồ chơi không? Dựa vào đâu?
- Làm thử đồ chơi bằng vật liệu tự nhiên — chọi cỏ gà, thuyền lá, con trâu lá đa — rồi nói chuyện vì sao những thứ này không bao giờ vào bảo tàng khảo cổ.
- Khi đến bảo tàng lịch sử, tìm các vật nhỏ, đọc chú thích xem người ta viết "đồ chơi" hay "vật dụng", "vật cúng".
Trẻ sẽ hiểu ra một điều đơn giản mà các nhà khảo cổ phải học nhiều năm: thứ còn lại không phải là tất cả thứ đã có.
Câu hỏi thường gặp
Đồ chơi cổ nhất thế giới là gì?
Không có câu trả lời chắc chắn, vì rất khó chứng minh một hiện vật cổ là đồ chơi. Xương mắt cá chân, viên tròn đất nung, búp bê và con vật có bánh xe là những nhóm hay được nhắc, nhưng mỗi loại đều có thể có công dụng khác như bói toán hay nghi lễ.
Vì sao người xưa chơi bằng xương mắt cá chân?
Xương mắt cá chân của cừu, dê nhỏ, cầm vừa tay và có bốn mặt khác nhau, tung lên rơi xuống ngẫu nhiên. Vì vậy chúng vừa dùng để tung bắt vừa dùng như xúc xắc. Lối chơi này còn sống ở Mông Cổ với tên shagai.
Làm sao biết một hiện vật là đồ chơi trẻ em?
Nhà khảo cổ xem nơi tìm thấy (mộ trẻ em, nhà ở hay đền miếu), vết mòn do cầm nắm, tay nghề làm ra và đối chiếu với tranh vẽ, văn bản cùng thời. Ngay cả khi đủ dấu hiệu, họ thường vẫn viết "nhiều khả năng là đồ chơi".
Ở Việt Nam có tìm thấy đồ chơi trẻ em cổ không?
Đồ chơi trẻ Việt xưa phần lớn làm từ tre, lá, giấy, bột nên đã mục hết. Hiểu biết về trò và đồ chơi xưa chủ yếu dựa vào tranh dân gian, tranh khắc Henri Oger, sách phong tục và ký ức, hơn là hiện vật khảo cổ.
Bi ve có từ bao giờ?
Người xưa đã chơi bằng sỏi, hạt cứng, viên đất nung tròn. Còn viên bi thuỷ tinh tròn đều mà trẻ em thế kỷ 20 quen thuộc là sản phẩm sản xuất công nghiệp hiện đại, xuất hiện muộn hơn nhiều so với những viên bi cổ.
