Bộ tranh khắc của Henri Oger, làm ở Hà Nội trong hai năm 1908–1909, là một trong những tư liệu hình ảnh sớm và dày nhất về đời sống người Việt ở Bắc Kỳ đầu thế kỷ 20. Trong hàng nghìn hình vẽ đồ dùng, nghề thủ công và sinh hoạt, có những cảnh trẻ con chơi, cho phép ta nhìn tận mắt lối chơi của trẻ cách nay hơn một thế kỷ, thay vì chỉ nghe kể lại.
Bài này giới thiệu bộ tranh là gì, nên đọc những hình về thú chơi ra sao, và vì sao không được coi mỗi hình là "luật chuẩn" của một trò.
Henri Oger và bộ "Kỹ thuật của người An Nam"
Henri Oger là một người Pháp trẻ sang Bắc Kỳ trong thời gian làm nghĩa vụ quân sự. Khoảng 1908–1909, ông thuê thợ vẽ và thợ khắc người Việt đi khắp phố phường Hà Nội và các làng lân cận, vẽ lại mọi thứ họ thấy: dụng cụ làm nghề, đồ dùng trong nhà, cách gánh, cách cày, cách bán hàng, cách chơi. Các bản vẽ được khắc lên ván gỗ và in theo lối mộc bản như tranh dân gian, chú thích bằng chữ Hán và chữ Nôm.
Kết quả là bộ Technique du peuple annamite — thường dịch là Kỹ thuật của người An Nam. Tập tranh có khoảng bốn nghìn hình (các nguồn đưa con số hơn 4.000, có nơi ghi khoảng 4.200), in ở Hà Nội năm 1909; phần văn bản in ở Paris sau đó. Số bản in rất ít. Trong nhiều thập kỷ bộ tranh gần như bị quên, đến nửa sau thế kỷ 20 mới được giới nghiên cứu chú ý trở lại, và năm 2009 có bản in lại.
Vì sao bộ tranh quý với người tìm hiểu trò trẻ em
Trước Oger, hình ảnh trẻ em Việt Nam chơi gần như chỉ có trong tranh Đông Hồ, Hàng Trống — loại tranh mang ý chúc tụng, vẽ trẻ bụ bẫm ôm gà, cưỡi trâu, rước đèn, không nhằm tả thực. Còn ảnh chụp thời đó phần lớn do người Pháp chụp cảnh phố, cảnh quan lại, ít khi dừng lại ở góc sân nơi trẻ đang chơi.
Bộ tranh Oger khác ở ba điểm:
- Thợ vẽ là người Việt, vẽ những thứ quen thuộc với chính họ, theo lối nhìn của người trong cuộc.
- Mục đích là ghi lại kỹ thuật: cầm thế nào, đứng thế nào, vật gì trong tay. Vì vậy hình có chi tiết động tác.
- Có chú thích chữ do người đương thời viết, giúp biết tên gọi lúc bấy giờ.
Thú chơi trong bộ tranh: đọc thế nào cho đúng
Trong bộ tranh có nhóm hình về thú chơi và giải trí, trộn lẫn chuyện người lớn với trẻ con. Muốn hình dung loại thú chơi được ghi lại, có thể lấy một ví dụ quen với trẻ Bắc Bộ cùng thời là chọi cỏ gà (khi tra bộ tranh, nên đối chiếu chú thích để biết hình nào vẽ đúng trò này): trẻ hái cọng cỏ gà có bông ở ngọn, móc hai cọng vào nhau rồi giật, cọng nào đứt "đầu" là thua. Đây là thú chơi bằng cây cỏ ven đường, không tốn đồng nào, mà nhiều người lớn tuổi ở nông thôn Bắc Bộ hôm nay vẫn còn nhớ.
Khi xem các hình như vậy, nên nhớ mấy điều:
- Đọc chú thích trước khi gán tên. Tên trong chú thích là tên người đương thời dùng ở vùng đó. Tên ấy có thể khác tên quen thuộc ngày nay.
- Một hình là một khoảnh khắc. Hình cho thấy tư thế, vật dụng, số người — không cho thấy toàn bộ luật. Đừng suy ra "luật chuẩn" từ một bức tranh.
- Phạm vi là Hà Nội và lân cận. Trò ở miền Trung, miền Nam hay vùng núi có thể khác.
- Thợ vẽ có thể dàn dựng. Để vẽ cho rõ, có khi người ta cho trẻ đứng lại, tạo dáng. Hình đẹp không có nghĩa là bắt được khoảnh khắc tự nhiên.
Bức tranh ấy kể gì về tuổi thơ năm 1909
Đặt những hình thú chơi bên cạnh các hình khác của bộ tranh, ta thấy bối cảnh tuổi thơ khi ấy:
| Điều nhìn thấy | Gợi ý về đời sống trẻ |
|---|---|
| Nhiều hình trẻ phụ việc: trông em, chăn trâu, gánh đỡ, bán hàng cùng mẹ | Trẻ chơi xen giữa lúc làm việc, không có "giờ chơi" tách bạch |
| Đồ chơi làm từ cỏ, lá, đất, tre, giấy | Vật liệu sẵn quanh nhà, trẻ tự làm hoặc anh chị làm cho |
| Không gian là ngõ, sân, bãi, vỉa hè phố cổ | Trẻ chơi ngay chỗ người lớn sinh hoạt, trong tầm mắt cả xóm |
| Thú chơi người lớn và trẻ con nằm cạnh nhau | Ranh giới giữa vui chơi của trẻ và của người lớn không rạch ròi như nay |
Điểm cuối đáng để ý. Một số thú chơi trong bộ tranh có thể dính đến ăn tiền khi người lớn chơi. Khi kể lại cho trẻ hôm nay, người lớn nên nói rõ: trẻ chơi bằng vật chơi, không đặt cược.
Oger trong mạch tư liệu thế giới
Cùng thời kỳ ấy, ở châu Âu và Mỹ cũng có nhiều người bắt đầu ghi lại cuộc chơi của trẻ em: William Wells Newell sưu tầm bài hát và cuộc chơi của trẻ em Mỹ năm 1883; Alice Bertha Gomme làm bộ tuyển tập về trò truyền thống của trẻ em Anh, Scotland và Ireland trong thập niên 1890. Đó là thời các nhà dân tộc học tin rằng đời sống cũ đang mất dần trước nhà máy và trường học, nên phải "ghi lại kẻo muộn".
Bộ tranh Oger nằm trong tinh thần ấy, nhưng có nét riêng: nó dùng hình thay chữ, và người trực tiếp ghi lại là thợ Việt. Vì vậy nhiều nhà nghiên cứu Việt Nam coi nó như một "bách khoa bằng tranh" về đời sống Bắc Kỳ.
Những điều chưa biết
Dù quý, bộ tranh để lại nhiều câu hỏi:
- Tên tuổi đầy đủ của nhiều thợ vẽ, thợ khắc không được ghi lại hết.
- Không rõ từng hình được vẽ ở làng nào, ngày nào, theo cảnh thật hay theo trí nhớ.
- Số bản in còn lại ít và nằm rải rác ở thư viện trong và ngoài nước, nên đối chiếu không dễ.
Những câu hỏi ấy không làm bộ tranh mất giá trị; chúng chỉ nhắc ta dùng hình như một lời chứng, cần đặt cạnh lời chứng khác.
Góc nhìn hôm nay: dùng tranh Oger với trẻ
Bộ tranh là chất liệu tốt để cha mẹ, thầy cô trò chuyện với trẻ về tuổi thơ trăm năm trước:
- Cho trẻ "đọc hình": bạn nhỏ trong tranh đang làm gì, cầm vật gì, ở đâu. Để trẻ tự đoán trước khi người lớn giải thích.
- Thử lại thú chơi bằng cây cỏ: chọi cỏ gà chỉ cần ra bãi cỏ ven đường hay công viên. So cảm giác của trẻ hôm nay với hình năm 1909.
- Hỏi ông bà: hồi nhỏ ông bà có chơi giống trong tranh không, gọi tên là gì.
- Tìm xem bản in lại ở thư viện lớn, hoặc các triển lãm, sách giới thiệu bộ tranh của các nhà nghiên cứu.
Một bức tranh khắc cũ, đặt cạnh một bạn nhỏ đang ngồi giật cỏ gà ở công viên, là cách giản dị nhất để thấy trò dân gian không phải thứ nằm trong tủ kính.
Câu hỏi thường gặp
Henri Oger là ai?
Henri Oger là một người Pháp sang Bắc Kỳ làm nghĩa vụ quân sự đầu thế kỷ 20. Khoảng 1908–1909, ông tổ chức thợ vẽ, thợ khắc người Việt ghi lại đồ dùng, nghề nghiệp và sinh hoạt ở Hà Nội và vùng lân cận, thành bộ tranh khắc nổi tiếng.
Bộ tranh Kỹ thuật của người An Nam có bao nhiêu hình?
Các nguồn đưa con số khoảng bốn nghìn hình, có nơi ghi khoảng 4.200. Tập tranh được in mộc bản ở Hà Nội năm 1909, số bản in rất ít, và đã có bản in lại năm 2009.
Trong tranh Oger có những trò trẻ em nào?
Bộ tranh có nhóm hình về thú chơi và giải trí, lẫn cả của người lớn và trẻ con. Khi tìm một trò cụ thể như chọi cỏ gà hay thả diều, nên đọc chú thích chữ Hán Nôm đi kèm và dựa vào sách giới thiệu của nhà nghiên cứu, không tự gán tên theo hình.
Có thể dùng tranh Oger để biết luật chơi xưa không?
Chỉ một phần. Mỗi hình là một khoảnh khắc, cho thấy tư thế và vật dụng, không cho thấy toàn bộ luật. Bộ tranh lại chủ yếu vẽ vùng Hà Nội nên không đại diện cho cả nước.
Chọi cỏ gà là gì?
Chọi cỏ gà là thú chơi của trẻ nông thôn: hái cọng cỏ gà có bông ở ngọn, móc hai cọng vào nhau rồi giật, cọng nào đứt đầu là thua. Thú chơi này không tốn tiền và vẫn còn được nhiều người lớn tuổi nhớ.
