Phần lớn trò dân gian của trẻ em Việt Nam không có năm ra đời. Sử sách chữ Hán gần như không chép chuyện trẻ con chơi gì; những gì ta biết chủ yếu đến từ trí nhớ truyền miệng, từ đồng dao và từ vài nguồn ghi chép muộn, sớm nhất là cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20. Vì vậy câu trả lời trung thực là: nhiều trò hẳn đã có từ rất lâu, nhưng không ai chứng minh được chúng "có từ thời Lý" hay "từ thời Hùng Vương".
Bài này đi qua từng lớp nguồn — sử chép, giai thoại, chạm khắc, tranh, sách phong tục, ký ức — để người đọc biết điều gì là sử liệu, điều gì là truyện kể, và vì sao khoảng trống lại lớn đến thế.
Vì sao sử cũ hầu như im lặng về trẻ con chơi
Bộ sử chính thống của Việt Nam, như Đại Việt sử ký toàn thư, được viết để ghi việc triều đình: vua lên ngôi, đánh giặc, đổi niên hiệu, thiên tai, điềm lạ. Trẻ con chỉ xuất hiện khi gắn với một nhân vật lớn. Người cầm bút là nho sĩ, coi việc chơi của trẻ là chuyện vặt trong nhà, không đáng ghi.
Đây không phải chuyện riêng của Việt Nam. Ở châu Âu, các nhà nghiên cứu cũng than rằng trẻ em hầu như vắng mặt trong văn bản cổ; người ta phải lần ra cuộc chơi của trẻ qua tranh vẽ, đồ khảo cổ và vài dòng viết lướt của người lớn. Điểm khác là châu Âu có nhiều tranh và hiện vật được giữ lại hơn, còn khí hậu nóng ẩm ở ta làm giấy, gỗ, vải mục nhanh.
Giai thoại cờ lau: chuyện kể, không phải biên bản
Câu chuyện quen thuộc nhất là Đinh Bộ Lĩnh thuở nhỏ chăn trâu, cùng lũ trẻ lấy bông lau làm cờ, chia phe đánh trận giả, bọn trẻ tôn Bộ Lĩnh làm "vua". Chuyện này được chép trong sử cũ, nhưng ở dạng giai thoại về thời niên thiếu của một vị vua — loại chuyện thường được kể lại sau khi người ấy đã thành công, để báo trước "chân mệnh".
Giai thoại cho ta biết người xưa thấy hợp lý khi trẻ chăn trâu chơi trận giả bằng cây cỏ — nghĩa là cảnh đó đủ quen để người nghe tin. Nhưng nó không cho biết luật chơi, không chứng minh "trò đánh trận giả có từ thế kỷ 10". Nó chỉ cho thấy: vào lúc sử gia ghi lại, chuyện trẻ con kéo bè chia phe là việc thường ngày.
Những lớp nguồn có thể dựa vào
Nếu xếp theo thời gian và độ tin, nguồn về trò trẻ em Việt Nam gồm mấy lớp sau:
| Lớp nguồn | Thời điểm | Cho biết gì | Giới hạn |
|---|---|---|---|
| Giai thoại trong sử cũ | Chép từ thời trung đại | Trẻ chăn trâu chơi trận giả, chia phe | Gắn với nhân vật lớn, không có luật chơi |
| Chạm khắc đình làng | Khoảng thế kỷ 16–18 | Cảnh sinh hoạt, vui chơi của dân làng | Hiếm cảnh trẻ em rõ ràng, khó định danh trò |
| Tranh dân gian Đông Hồ, Hàng Trống | Bản còn lại phần lớn từ thế kỷ 19–20 | Trẻ chơi với con vật, đồ chơi, cảnh Tết | Tranh mang ý chúc tụng, không tả thực |
| Bộ tranh khắc Henri Oger | 1908–1909 | Hình vẽ đồ dùng, động tác, có cả thú chơi | Chủ yếu vùng Hà Nội và lân cận |
| Sách phong tục | Từ 1913–1915 (Phan Kế Bính) về sau | Mô tả, nhận xét phong tục | Thiên về người lớn, có thái độ phán xét |
| Sưu tầm đồng dao, khảo cứu | Nửa sau thế kỷ 20 | Lời đồng dao, cách chơi, dị bản | Ghi muộn, nhiều dị bản theo vùng |
| Ký ức, hồi ký, văn chương | Thế kỷ 20 | Không khí, cảm xúc, chi tiết sống | Theo trí nhớ một người, một vùng |
Nhìn bảng sẽ thấy: nguồn đáng tin và có chi tiết đều rơi vào khoảng hơn trăm năm trở lại. Mọi khẳng định xa hơn đều phải dè dặt.
Chạm khắc đình làng: cuộc sống được khắc lên gỗ
Nhiều ngôi đình ở Bắc Bộ còn giữ mảng chạm từ khoảng thế kỷ 16 đến 18, khắc cảnh dân làng uống rượu, đấu vật, chèo thuyền, săn bắn, đánh cờ, trai gái đùa nghịch. Đây là nguồn quý vì nó do thợ làng làm, cho người làng xem, không qua bộ lọc của sử quan.
Tuy vậy, khi đi tìm cảnh "trẻ con chơi trò gì", người xem dễ tự gán. Một hình người nhỏ đang chạy có thể là trẻ con, cũng có thể là người lớn được khắc nhỏ vì thiếu chỗ. Một cảnh hai người túm nhau có thể là đấu vật trong hội. Khi đọc các bài viết nói "chạm khắc đình X có cảnh trẻ chơi ô ăn quan", nên tìm xem người viết dựa vào ảnh chụp và chú giải của nhà nghiên cứu nào, hay chỉ là suy đoán.
Truyền miệng giữ được gì
Thứ thật sự sống qua nhiều thế hệ là lời. Đồng dao có vần, có nhịp, ngắn, dễ thuộc, gắn với động tác — một cách "lưu trữ" rất bền mà không cần giấy. Lời của những bài như "Rồng rắn lên mây", "Chi chi chành chành", "Thả đỉa ba ba" chứa từ cổ, tên đất, tên người mà trẻ hát không hiểu, người lớn cũng không chắc nghĩa. Chính những mảnh khó hiểu ấy gợi rằng lời đã đi một quãng dài, mòn dần qua miệng nhiều lớp trẻ.
Nhưng "nghe cổ" không đồng nghĩa với "có niên đại". Có người giải thích "Chi chi chành chành" gắn với chuyện thời An Dương Vương, hoặc lời bài này giấu một câu chuyện lịch sử nào đó. Những cách giải như vậy hấp dẫn, nhưng chưa có bằng chứng — chúng nên được kể là "một cách hiểu", không phải sự thật. Các nhà nghiên cứu văn hoá trẻ em ở Anh cũng gặp hiện tượng tương tự với bài "Ring a Ring o' Roses": giải thích "bài hát nói về dịch hạch" lan rất rộng nhưng chỉ xuất hiện từ giữa thế kỷ 20 và đã bị vợ chồng Opie bác bỏ.
Truyền miệng cũng làm thay đổi
Mỗi lớp trẻ hát lại một chút khác. Đổi một từ cho dễ đọc, đổi tên một con vật cho quen, thêm một câu cho vui. Vì vậy cùng một trò, mỗi vùng một lời, có nơi gọi là thế này, có nơi gọi là thế khác. Không có bản "chuẩn" nào để so. Người lớn sưu tầm nên ghi rõ đã nghe ở đâu, từ ai, năm nào — đó là cách duy nhất để sau này phân biệt dị bản.
Lan truyền hay tự nảy sinh
Nhiều trò Việt có "anh em" ở nước khác: trò xếp hàng bảo vệ đuôi giống trò diều hâu bắt gà con ở Trung Hoa, bịt mắt bắt dê giống trò bịt mắt ở châu Âu, đánh chuyền giống trò tung bắt xương mắt cá ở nhiều nơi. Có hai giả thuyết. Một là trò đi theo đường buôn bán, di dân, lính tráng. Hai là trẻ em ở đâu cũng có cùng thân thể, cùng nhu cầu chạy, trốn, đuổi, tung bắt, nên tự nghĩ ra những lối chơi na ná nhau.
Giới nghiên cứu vẫn còn bàn, và có lẽ cả hai cùng đúng cho những trò khác nhau. Điều chắc chắn là không nên dùng sự giống nhau để kết luận "trò này từ Trung Quốc sang" hay ngược lại, khi không có tư liệu chứng minh đường đi.
Những câu khẳng định nên nghi ngờ
Khi đọc sách báo hay mạng về trò dân gian, mấy kiểu câu sau nên dừng lại kiểm tra:
- "Trò này có từ thời …" mà không kèm nguồn: hầu như luôn là phỏng đoán.
- "Luật chơi chuẩn là …": trò dân gian không có bản chuẩn, chỉ có dị bản theo vùng và theo thời.
- "Lời đồng dao này ẩn chứa sự kiện …": có thể là một cách hiểu, chưa phải kết luận.
- "Người xưa chơi trò này để rèn quân": thường là gán ý nghĩa sau, trừ khi có ghi chép.
Viết dè dặt không làm trò dân gian kém giá trị. Ngược lại, nó giúp trẻ hôm nay hiểu rằng mỗi lần các em chơi và hát lại, chính các em đang nối tiếp một dòng truyền miệng không ai biết điểm đầu.
Góc nhìn hôm nay: tự tay góp một mảnh tư liệu
Vì khoảng trống tư liệu lớn, ký ức của ông bà hôm nay là nguồn quý cho người sau. Mấy việc nhỏ ai cũng làm được:
- Hỏi ông bà, cha mẹ: hồi nhỏ chơi những trò gì, gọi tên là gì, ở làng nào, hát lời ra sao. Ghi âm hoặc ghi chép kèm địa danh và năm sinh người kể.
- So lời của hai người khác vùng để thấy dị bản.
- Khi đến các đình làng cổ ở Bắc Bộ, để ý mảng chạm cảnh sinh hoạt và đọc bảng giới thiệu của di tích.
- Tìm đọc Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, bộ Nếp cũ của Toan Ánh (có tập riêng về trẻ em chơi), xem bộ tranh khắc Henri Oger bản in lại, và đến Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội để xem đồ chơi, không gian làng.
Câu hỏi thường gặp
Trò dân gian trẻ em Việt Nam có từ khi nào?
Hầu hết không xác định được năm ra đời. Sử cũ chỉ chép vài giai thoại như chuyện Đinh Bộ Lĩnh cờ lau tập trận; mô tả có chi tiết chỉ xuất hiện từ cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20. Nhiều trò hẳn đã có từ lâu, nhưng không nên gán niên đại cụ thể khi không có nguồn.
Chuyện Đinh Bộ Lĩnh cờ lau tập trận có thật không?
Chuyện được chép trong sử cũ dưới dạng giai thoại về thời niên thiếu của nhà vua. Nó cho thấy cảnh trẻ chăn trâu chơi trận giả là chuyện quen thuộc với người xưa, nhưng không phải biên bản ghi lại một sự kiện có thể kiểm chứng từng chi tiết.
Vì sao sử sách ít ghi về trò trẻ em?
Sử chính thống ghi việc triều đình và quốc gia, người viết là nho sĩ coi việc chơi của trẻ là chuyện nhỏ. Giấy và đồ gỗ lại dễ hư trong khí hậu nóng ẩm, nên tranh và đồ chơi xưa còn lại rất ít.
Đồng dao có giúp xác định tuổi của trò không?
Đồng dao chứa từ cổ và địa danh gợi rằng lời đã truyền qua nhiều đời, nhưng không cho niên đại chính xác. Các cách giải thích lời đồng dao gắn với sự kiện lịch sử nên được coi là giả thuyết, chưa phải kết luận.
Trò Việt giống trò nước ngoài là do học của nhau?
Có thể có trò đi theo đường giao lưu, cũng có thể trẻ em nhiều nơi tự nghĩ ra lối chơi giống nhau vì cùng nhu cầu chạy, đuổi, tung bắt. Giới nghiên cứu vẫn còn bàn; không nên khẳng định nguồn gốc khi thiếu tư liệu.
