Hai cái tên hay được nhắc nhất khi tìm hiểu phong tục và thú chơi Việt Nam bằng chữ quốc ngữ là Phan Kế Bính và Toan Ánh. Phan Kế Bính viết Việt Nam phong tục (đăng báo 1913–1914, in sách 1915), nhìn phong tục bằng con mắt nhà nho muốn cải lương, và trẻ con chỉ hiện ra lấp ló. Toan Ánh, nửa thế kỷ sau, dành hẳn một tập trong bộ Nếp cũ để ghi lại trẻ em chơi, viết bằng giọng hoài niệm của người lớn lên ở làng Bắc Bộ.
Đọc hai người đặt cạnh nhau, ta thấy không chỉ trò trẻ em xưa ra sao, mà còn thấy cách người lớn từng nhìn việc chơi của trẻ đã đổi thế nào.
Phan Kế Bính và Việt Nam phong tục
Phan Kế Bính (1875–1921) đỗ cử nhân Hán học, rồi chuyển sang viết báo quốc ngữ. Việt Nam phong tục được đăng nhiều kỳ trên Đông Dương tạp chí khoảng 1913–1914 và in thành sách năm 1915. Sách chia ba phần lớn: phong tục trong gia tộc, phong tục làng xóm (hương đảng) và phong tục xã hội.
Điều làm cuốn sách nổi bật là thái độ của tác giả. Sau mỗi mục mô tả, ông thường nhận xét tục nào nên giữ, tục nào nên bỏ: tốn kém, mê tín, cờ bạc, hủ lậu. Đây là tinh thần của lớp trí thức đầu thế kỷ 20, những người muốn "duy tân", sửa phong tục để theo kịp thời đại.
Trẻ con ở đâu trong cuốn sách
Người đọc đi tìm một chương về trò trẻ em sẽ thất vọng. Trẻ con xuất hiện chủ yếu qua các nghi lễ của người lớn dành cho trẻ — đầy tháng, thôi nôi, đi học, cưới hỏi — và qua những thú vui, hội hè mà cả làng tham gia. Việc chơi của trẻ, với tác giả, chưa phải là đề tài riêng.
Sự im lặng ấy là một tư liệu: nó cho thấy vào đầu thế kỷ 20, một người viết nghiêm túc về phong tục vẫn chưa coi thế giới vui chơi của trẻ là thứ đáng ghi chép. Thú chơi được bàn nhiều hơn khi dính đến tiền bạc, cờ bạc, tức là khi nó thành "vấn đề" của người lớn.
Toan Ánh và bộ Nếp cũ
Toan Ánh (mất năm 2009 ở Thành phố Hồ Chí Minh; các nguồn ghi năm sinh 1914 hoặc 1916) là nhà văn, nhà khảo cứu quê Đáp Cầu, Bắc Ninh, phần lớn sự nghiệp viết ở Sài Gòn. Bộ Nếp cũ gồm nhiều tập, mỗi tập một mảng đời sống người Việt: làng xóm, hội hè đình đám, tín ngưỡng, con người. Trong đó có phần dành riêng cho thú chơi của trẻ em; sách đã được tái bản nhiều lần, tên tập và năm in khác nhau tuỳ bản, nên khi trích dẫn cần ghi đúng bản mình đọc.
Khác Phan Kế Bính, Toan Ánh viết về trò trẻ em như một thế giới đáng giữ. Ông ghi tên trò, cách chơi, lời đồng dao đi kèm, kể không khí xóm làng. Nguồn chính là trí nhớ của chính ông và những người cùng thế hệ về làng quê Bắc Bộ thời trước.
Sức mạnh và giới hạn của trí nhớ
Viết từ ký ức cho bài văn sống động, nhiều chi tiết mà sách khảo cứu khô không có. Nhưng ký ức cũng có giới hạn:
- Phạm vi một vùng: phần lớn là làng Bắc Bộ, không đại diện cho miền Trung, miền Nam hay vùng các dân tộc thiểu số.
- Khoảng cách thời gian: viết khi đã trưởng thành, xa quê, nên có thể "làm đẹp" quá khứ.
- Luật chơi được chuẩn hoá: một dị bản mà tác giả nhớ dễ bị người đọc sau coi là "luật chuẩn".
Đặt hai cuốn sách cạnh nhau
| Phan Kế Bính — Việt Nam phong tục | Toan Ánh — Nếp cũ, tập về trẻ em chơi | |
|---|---|---|
| Thời điểm | Đăng báo 1913–1914, in sách 1915 | Viết trong nửa sau thế kỷ 20, tái bản nhiều lần |
| Mục đích | Mô tả và phê phán để cải lương phong tục | Ghi lại, gìn giữ nếp xưa |
| Chỗ của trẻ em | Phụ, qua nghi lễ và hội hè người lớn | Trung tâm, có tập riêng |
| Giọng văn | Khảo cứu, phán xét | Kể chuyện, hoài niệm |
| Nguồn | Quan sát xã hội, hiểu biết Hán học | Ký ức cá nhân, làng quê Bắc Bộ |
| Nên dùng để | Hiểu khung phong tục, thái độ trí thức đầu thế kỷ | Biết tên trò, lời đồng dao, không khí xóm |
Từ "chuyện vặt" đến "di sản": cách nhìn đã đổi
Khoảng cách năm mươi năm giữa hai tác giả trùng với một thay đổi lớn trên thế giới. Đầu thế kỷ 20, vui chơi của trẻ thường bị coi là việc vô ích, nhiều khi là cái cần uốn nắn. Đến giữa thế kỷ, các nhà tâm lý như Jean Piaget, các nhà sử học văn hoá như Johan Huizinga đã viết về chơi như một phần nghiêm túc của đời sống. Đến năm 1989, Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em ghi quyền được vui chơi vào Điều 31.
Ở Việt Nam, sau Toan Ánh còn nhiều người sưu tầm đồng dao, trò dân gian theo vùng, và các bảo tàng bắt đầu tổ chức không gian cho trẻ chơi lại trò xưa. Trò trẻ em dần được gọi bằng một chữ trang trọng: di sản.
Đọc sách phong tục với con mắt hôm nay
Mấy lời khuyên khi tìm đọc các sách này:
- Tìm bản in có ghi rõ nguồn: Việt Nam phong tục có nhiều bản in lại; nên chọn bản có lời giới thiệu, chú thích của người biên tập.
- Tách mô tả khỏi nhận xét: ở Phan Kế Bính, phần mô tả quý hơn phần phán xét — phán xét phản ánh quan niệm đương thời.
- Ghi chú dị bản: khi Toan Ánh tả một trò, hãy hỏi ông bà mình xem quê mình chơi có giống không.
- Đừng trích câu khi chưa đọc tận mắt: trên mạng có nhiều câu "trích Toan Ánh" hay "trích Phan Kế Bính" không rõ trang, không rõ bản in. Muốn trích, hãy mở sách.
Những nguồn đọc thêm cùng mạch
- Bộ tranh khắc của Henri Oger (1908–1909) — hình ảnh cùng thời với Phan Kế Bính, bổ sung cho phần chữ.
- Tuổi thơ im lặng của Duy Khán — hồi ức văn chương về tuổi nhỏ ở làng quê Bắc Bộ.
- Các truyện viết về tuổi thơ của Tô Hoài và Nguyễn Nhật Ánh — văn chương, không phải khảo cứu, nhưng giữ được không khí.
- Tranh Đông Hồ, Hàng Trống có cảnh trẻ em — hình ảnh mang ý chúc tụng, đọc kèm lời giới thiệu của bảo tàng.
Góc nhìn hôm nay: viết tiếp cuốn "Nếp cũ" của nhà mình
Toan Ánh viết từ trí nhớ; mỗi gia đình đều có thể làm một việc tương tự ở quy mô nhỏ. Hãy cho trẻ làm "nhà khảo cứu": phỏng vấn ông bà về ba trò hồi nhỏ, ghi tên trò, nơi chơi, lời hát, ai hay thắng, chơi đến lúc nào thì về. So với những gì Toan Ánh tả. Chỗ nào giống, chỗ nào khác — đó là dị bản, và mỗi dị bản đều đáng giữ.
Làm vậy, trẻ hiểu rằng sách phong tục không phải chân lý đóng khung, mà là lời kể của một người, ở một nơi, vào một lúc; và lời kể của ông bà mình cũng có giá trị không kém.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính ra đời năm nào?
Sách được đăng nhiều kỳ trên Đông Dương tạp chí khoảng 1913–1914 và in thành sách năm 1915. Nội dung chia ba phần: phong tục gia tộc, phong tục làng xóm và phong tục xã hội.
Phan Kế Bính có viết về trò trẻ em không?
Rất ít. Trẻ con xuất hiện chủ yếu qua nghi lễ của người lớn dành cho trẻ và qua hội hè cả làng. Việc chơi của trẻ chưa được coi là đề tài riêng, phản ánh cách nhìn của trí thức đầu thế kỷ 20.
Toan Ánh viết sách nào về trò trẻ em?
Trong bộ Nếp cũ, Toan Ánh có phần riêng về thú chơi của trẻ em, ghi lại trò, lời đồng dao và không khí làng quê Bắc Bộ. Sách đã được tái bản nhiều lần; nên ghi rõ bản in khi trích dẫn.
Luật chơi trong sách Toan Ánh có phải luật chuẩn không?
Không. Đó là dị bản tác giả nhớ hoặc ghi lại ở vùng Bắc Bộ. Trò dân gian mỗi nơi một khác, nên coi sách là một lời chứng quý chứ không phải bộ luật bắt buộc.
Nên đọc gì cùng sách phong tục để hiểu tuổi thơ xưa?
Có thể xem bộ tranh khắc Henri Oger để thấy hình ảnh cùng thời, đọc Tuổi thơ im lặng của Duy Khán và các truyện tuổi thơ của Tô Hoài để cảm được không khí, rồi hỏi chuyện ông bà để có dị bản của quê mình.
