Nghiên cứu văn hoá dân gian của trẻ em bắt đầu thành một ngành từ cuối thế kỷ 19, khi những người như William Wells Newell ở Mỹ (năm 1883) và Alice Bertha Gomme ở Anh (thập niên 1890) sưu tầm bài hát, lời vè và cuộc chơi của trẻ. Đến giữa thế kỷ 20, vợ chồng Iona và Peter Opie biến nó thành một ngành nghiêm túc bằng cách làm điều tưởng đơn giản: hỏi thẳng hàng nghìn học sinh xem các em chơi gì, nói gì ngoài sân trường.
Câu chuyện của họ cho thấy trẻ em không chỉ là người tiếp nhận văn hoá của người lớn, mà là người giữ và sáng tạo một truyền thống riêng.
William Wells Newell: trẻ em Mỹ và dấu vết châu Âu
William Wells Newell (1839–1907) là nhà nghiên cứu văn hoá dân gian người Mỹ. Năm 1883, ông in một tuyển tập về bài hát và cuộc chơi của trẻ em Mỹ, ghi lại lời hát, cách chơi mà ông thu thập từ trẻ và từ người lớn nhớ lại tuổi thơ.
Ý tưởng nổi bật của Newell là: nhiều cuộc chơi của trẻ em Mỹ thật ra mang theo từ Anh và châu Âu qua những người di cư, có khi còn giữ dạng cũ hơn cả nơi xuất phát. Với ông, sân chơi của trẻ là một "kho lưu trữ" sống của văn hoá cũ. Newell sau đó là một trong những người sáng lập Hội Văn hoá Dân gian Hoa Kỳ (1888) và biên tập tạp chí của hội.
Alice Bertha Gomme: tuyển tập lớn và giả thuyết "di tích nghi lễ"
Ở Anh, Alice Bertha Gomme (1853–1938) in hai tập sưu tầm trò truyền thống của trẻ em Anh, Scotland và Ireland, khoảng 1894 và 1898. Đây là bộ sưu tập đồ sộ đầu tiên ở Anh về lĩnh vực này.
Gomme theo quan niệm phổ biến thời đó: nhiều trò trẻ em là "di tích" của nghi lễ cổ xưa, như lễ cưới, tang lễ, hiến tế. Một bài hát vòng tròn có thể được giải là dấu vết của nghi lễ thời tiền sử. Về sau, nhiều nhà nghiên cứu thấy cách giải như vậy thường thiếu bằng chứng, nhưng bộ sưu tầm của bà vẫn là tư liệu quý.
Iona và Peter Opie: hỏi thẳng trẻ con
Iona Opie (1923–2017) và Peter Opie (1918–1982) bắt đầu từ thơ ca thiếu nhi: năm 1951 họ in một từ điển đồng dao tiếng Anh, truy nguồn từng bài. Rồi họ chuyển sang câu hỏi lớn hơn: ngoài những gì người lớn dạy, trẻ em tự truyền cho nhau những gì?
Họ viết thư cho các trường khắp nước Anh, nhờ thầy cô để học sinh tự viết ra trò, lời vè, câu chọc, câu thề, tiếng lóng mà các em dùng. Hàng nghìn câu trả lời gửi về. Từ đó ra đời hai cuốn sách nền móng:
- The Lore and Language of Schoolchildren (1959) — về lời ăn tiếng nói, câu vè, câu thề, mê tín, nghi thức của học sinh.
- Cuốn sách năm 1969 về cuộc chơi của trẻ em ngoài phố và sân chơi — phân loại hàng trăm lối đuổi bắt, trốn, nhắm, đoán, chọn người, kèm vô số dị bản theo vùng.
Sau khi Peter mất, Iona tiếp tục làm việc, có thời gian dài ngồi quan sát trẻ chơi ở một sân trường tiểu học, và in thêm sách về bài hát vòng tròn và cuộc chơi với đồ vật. Bộ sưu tập sách thiếu nhi khổng lồ của họ được chuyển về Thư viện Bodleian của Đại học Oxford.
Những phát hiện thay đổi cách nhìn
| Quan niệm cũ | Điều các nhà sưu tầm thấy |
|---|---|
| Trẻ em hôm nay không còn biết chơi, trò cũ sắp chết | Trẻ vẫn chơi rất nhiều, có trò cũ nhiều thế kỷ, có trò mới sinh liên tục |
| Trẻ học trò từ người lớn | Phần lớn trò truyền ngang giữa trẻ với trẻ |
| Mỗi trò có một luật đúng | Mỗi vùng một dị bản, có khi khác nhau chỉ qua vài con phố |
| Trò trẻ em là di tích nghi lễ cổ | Nhiều cách giải như vậy thiếu bằng chứng, thậm chí mới bịa ra gần đây |
| Trò là chuyện vụn vặt | Trò chứa cả hệ thống luật, phân xử, ngôn ngữ, đạo đức của trẻ |
Một ví dụ: "Ring a Ring o' Roses" và dịch hạch
Nhiều người tin bài hát vòng tròn tiếng Anh "Ring a Ring o' Roses" nói về đại dịch hạch: hoa hồng là vết ban, "tất cả ngã xuống" là chết. Vợ chồng Opie chỉ ra rằng cách giải này chỉ xuất hiện từ giữa thế kỷ 20, trong khi các bản ghi cũ của bài hát không ăn khớp với nó. Đây là bài học cho mọi người kể trò dân gian: một câu chuyện nghe "rợn" và hợp lý không có nghĩa là có thật.
Ngành này ở những nơi khác
Sau Opie, nhiều nước có người sưu tầm văn hoá trẻ em. Brian Sutton-Smith, người New Zealand, nghiên cứu lịch sử cuộc chơi của trẻ em nước mình rồi sang Mỹ trở thành một trong những học giả lớn về chơi, với cuốn The Ambiguity of Play (1997). Ở Úc, cũng có những công trình sưu tầm lời vè, câu chọc của trẻ em sân trường.
Ở Việt Nam, việc sưu tầm đồng dao và trò trẻ em được nhiều nhà nghiên cứu, nhà giáo làm từ nửa sau thế kỷ 20, cùng với các sách phong tục như bộ Nếp cũ của Toan Ánh có tập riêng về trẻ em chơi. Tuy vậy, cách làm "hỏi thẳng trẻ em đang sống", ghi dị bản theo từng trường, từng xóm như Opie, vẫn còn là mảnh đất nhiều chỗ trống.
Bài học về cách sưu tầm
Từ kinh nghiệm của các nhà sưu tầm, có mấy nguyên tắc mà bất kỳ ai — thầy cô, cha mẹ, sinh viên — cũng áp dụng được:
- Ghi chính lời trẻ, không sửa cho "đúng" hay "đẹp".
- Ghi nơi, thời gian, tuổi của người kể. Không có ba thông tin này, dị bản mất giá trị.
- Ghi nhiều dị bản, không chọn một bản "chuẩn".
- Không vội giải nghĩa: chép lại cách trẻ hiểu, cách người lớn hiểu, nhưng đừng gán nguồn gốc khi không có chứng cứ.
- Tôn trọng trẻ: những câu chọc ghẹo, câu thô có thể là một phần văn hoá trẻ em, nhưng khi công bố cần cân nhắc, không làm tổn thương ai.
Góc nhìn hôm nay: một "dự án Opie" ở lớp học
Một lớp tiểu học có thể tự làm một đợt sưu tầm nhỏ trong một tháng:
- Mỗi học sinh viết ra ba trò mình biết, ai dạy, chơi ở đâu, lời hát thế nào.
- Về nhà hỏi ông bà một trò hồi nhỏ, ghi lại.
- Cả lớp gom lại, so dị bản giữa các bạn, giữa trẻ và ông bà.
- Làm một cuốn sổ hoặc tờ báo tường "trò của lớp mình", ghi rõ tên người kể.
Trẻ sẽ thấy mình là người giữ truyền thống chứ không chỉ là người học truyền thống — đúng điều Opie muốn chứng minh.
Câu hỏi thường gặp
Iona và Peter Opie là ai?
Đó là cặp vợ chồng nhà nghiên cứu người Anh, nổi tiếng với việc sưu tầm văn hoá dân gian của trẻ em qua lời kể của hàng nghìn học sinh. Hai cuốn nổi bật của họ ra năm 1959 và 1969, về lời ăn tiếng nói và cuộc chơi của trẻ em ngoài phố, sân trường.
William Wells Newell nghiên cứu gì?
Newell là nhà nghiên cứu văn hoá dân gian người Mỹ, năm 1883 in tuyển tập bài hát và cuộc chơi của trẻ em Mỹ. Ông cho rằng nhiều trò của trẻ Mỹ mang theo từ châu Âu và còn giữ dạng cũ.
Văn hoá dân gian của trẻ em gồm những gì?
Gồm lời đồng dao, câu vè, câu chọc ghẹo, câu thề, cách chọn người, chia phe, xin tạm dừng, luật chơi và những nghi thức nhỏ mà trẻ truyền cho nhau, phần lớn không qua người lớn.
Ring a Ring o' Roses có phải nói về dịch hạch không?
Cách giải thích này rất phổ biến nhưng vợ chồng Opie đã chỉ ra nó chỉ xuất hiện từ giữa thế kỷ 20 và không khớp với các bản ghi cũ. Các nhà nghiên cứu coi đó là giải thích dân gian, không phải nguồn gốc thật.
Có thể tự sưu tầm trò trẻ em không?
Có. Chỉ cần ghi chính lời trẻ hoặc ông bà kể, kèm nơi, thời gian và tuổi người kể, ghi nhiều dị bản và không vội gán nguồn gốc. Một lớp học hay một gia đình đều làm được.
