Trò dân gian của trẻ em chủ yếu không do người lớn dạy. Nó được truyền ngang, từ đứa trẻ lớn hơn vài tuổi sang đứa nhỏ hơn, ngay ngoài ngõ, sân đình, sân trường. Một đứa bé đứng xem, được cho chơi ké, rồi chơi thật, vài năm sau lại thành người dạy lứa sau. Cứ thế, lời đồng dao và luật chơi đi qua hàng chục lớp trẻ mà không cần sách vở.
Cơ chế này vừa bền đến kinh ngạc, vừa mong manh đến bất ngờ: chỉ cần một lứa trẻ không còn ra ngõ chơi cùng nhau, sợi dây có thể đứt.
"Văn hoá của trẻ em": một thế giới người lớn ít khi thấy
Các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian gọi tập hợp lời đồng dao, câu vè chọc ghẹo, luật chơi, câu thề, cách chia phe… mà trẻ em truyền cho nhau là "văn hoá dân gian của trẻ em". Vợ chồng Iona và Peter Opie ở Anh, những người dành mấy chục năm sưu tầm từ chính miệng học sinh, nhận xét rằng trẻ em là một "bộ lạc" có truyền thống riêng, phần lớn không qua tay người lớn.
Hai điều làm họ ngạc nhiên. Một là sự bảo thủ: có những câu, những lối chơi trẻ con vẫn dùng gần như nguyên vẹn sau nhiều thế hệ, dù người lớn đã quên từ lâu. Hai là tốc độ: một câu vè mới, nhất là câu chế lời bài hát đang thịnh, có thể lan khắp cả nước trong thời gian ngắn qua các sân trường.
Bốn bước một đứa trẻ học trò từ trẻ khác
| Bước | Đứa trẻ làm gì | Học được gì |
|---|---|---|
| 1. Đứng xem | Ngồi bên lề, theo anh chị ra ngõ, nhìn cuộc chơi | Hình dung luật, nghe thuộc lời đồng dao, biết ai là người cầm trịch |
| 2. Chơi ké | Được cho vào chơi nhưng không tính, không bị bắt thật — có nơi gọi là chơi nhờ, chơi ké | Thử động tác mà không sợ thua, được bảo vệ |
| 3. Chơi thật | Được tính điểm, bị bắt, bị phạt như mọi người | Luật trở thành ràng buộc; học thắng thua, cãi lý |
| 4. Dạy lại | Lớn lên, đưa em hoặc trẻ mới vào cuộc chơi | Giải thích luật, điều chỉnh cho đứa nhỏ, giữ "truyền thống" của nhóm |
Bước 2 rất quan trọng mà người lớn ít để ý. Chính việc nhóm trẻ lớn "nương tay" cho đứa nhỏ, cho nó chạy mà không bị bắt thật, là thứ giữ đứa nhỏ ở lại với cuộc chơi đủ lâu để học.
Vì sao trẻ học của trẻ nhanh hơn học của người lớn
- Khoảng cách vừa phải: trẻ hơn mình vài tuổi làm được những điều mình sắp làm được, nên dễ bắt chước hơn người lớn.
- Không có giờ học: luật được học ngay khi chơi, sai thì bị nhắc, bị cãi, bị phạt vui.
- Có động lực thật: muốn được nhận vào nhóm, muốn không bị thua, muốn được anh chị khen.
- Ngôn ngữ của trẻ: trẻ lớn giải thích bằng từ ngữ, ví dụ, cử chỉ mà trẻ nhỏ hiểu ngay.
Nhà tâm lý học Peter Gray, người nghiên cứu nhóm chơi trộn tuổi, cho rằng chính môi trường nhiều lứa tuổi chơi chung là nơi trẻ học được nhiều nhất — trẻ nhỏ được kéo lên, trẻ lớn học cách chăm sóc và giảng giải.
Những gì được truyền, không chỉ là luật
Cùng với luật chơi, trẻ truyền cho nhau cả một "bộ công cụ" để sống chung:
- Cách chọn người, chia phe: oẳn tù tì, bài đồng dao đếm loại, chọn xen kẽ.
- Câu xin tạm dừng: ở nhiều nơi trẻ có một tiếng hô, một cử chỉ (bắt chéo ngón tay chẳng hạn) để xin "đình chiến" khi buộc dây giày, khi mệt. Vợ chồng Opie từng lập bản đồ những từ xin dừng khác nhau theo từng vùng nước Anh. Ở Việt Nam, mỗi xóm cũng có cách riêng — rất đáng hỏi lại ông bà.
- Cách phân xử: ai nói thì chơi lại, "không tính", ai làm trọng tài.
- Câu chọc ghẹo và câu làm lành: những câu vè trêu bạn, và cả những nghi thức làm hoà như ngoéo tay.
Dị bản sinh ra từ đâu
Truyền miệng không phải sao chép. Mỗi lần trẻ lớn dạy trẻ nhỏ, có một chút thay đổi: một từ nghe nhầm, một câu được rút ngắn, một luật được sửa cho hợp với sân hẹp hay với đứa em còn bé. Nhóm nào thấy hay thì giữ, rồi truyền tiếp. Lâu dần, mỗi xóm, mỗi vùng có dị bản riêng.
Đó là lý do người sưu tầm nghiêm túc không bao giờ nói "luật chuẩn" của một trò, mà ghi "ở làng này, năm này, theo lời người này". Dị bản không phải là sai; nó là dấu vết của sự sống.
Khi sợi dây đứt
Vì trò dân gian sống nhờ truyền ngang, nó rất nhạy với những thay đổi trong đời sống trẻ. Một lớp trẻ con chỉ kéo dài vài năm — từ khoảng năm, sáu tuổi đến mười hai, mười ba tuổi. Nếu trong năm sáu năm liền trẻ không còn ra ngõ chơi theo nhóm nhiều tuổi, lứa sau sẽ không có ai dạy. Trò chưa hẳn mất — người lớn còn nhớ — nhưng nó rời khỏi tay trẻ con.
Những yếu tố hay làm đứt mạch:
- Trẻ chơi theo lớp cùng tuổi ở trường, ít khi gặp anh chị lớn hơn vài tuổi.
- Ngõ xóm thành đường xe, sân chung bị chiếm, không còn chỗ tụ tập.
- Gia đình ít con, ít anh chị em họ sống gần.
- Lịch học thêm kín, thời gian rảnh rời rạc.
- Người lớn lo an toàn, không để trẻ ra ngoài tự chơi.
Khi đó, cách giữ trò thường chuyển sang người lớn dạy: thầy cô tổ chức ở trường, bảo tàng mở ngày hội, cha mẹ dạy con. Cách này giữ được luật, nhưng khó giữ được "văn hoá trẻ em" — những câu chọc, câu xin dừng, cách phân xử mà chỉ trẻ với trẻ mới có.
Góc nhìn hôm nay: giúp trẻ dạy trẻ
Người lớn không cần dạy hết. Việc của người lớn là tạo điều kiện cho trẻ dạy nhau:
- Cho trẻ nhiều tuổi gặp nhau: buổi chơi chung của cả khu, của họ hàng, của nhóm phụ huynh có con chênh tuổi.
- Dạy một đứa lớn, để nó dạy các em: thay vì người lớn đứng giảng luật cho cả nhóm.
- Khen việc "dạy em" bằng lời cụ thể: con giải thích luật rõ, con cho em chơi ké.
- Đứng lùi lại: chỉ can thiệp khi có nguy hiểm hoặc bắt nạt; để trẻ tự cãi, tự phân xử.
- Ghi lại dị bản của nhóm: hỏi các con "ở đây các con chơi luật gì", ghi lại như một trang sưu tầm nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Trò dân gian được truyền lại cho trẻ như thế nào?
Chủ yếu truyền ngang giữa trẻ với trẻ: trẻ nhỏ đứng xem, được cho chơi ké, rồi chơi thật, lớn lên lại dạy lứa sau. Người lớn đóng vai trò nhỏ hơn nhiều người ta tưởng, trừ khi trò được tổ chức ở trường hay bảo tàng.
Văn hoá dân gian của trẻ em là gì?
Đó là tập hợp lời đồng dao, câu vè, luật chơi, câu thề, cách chia phe, cách xin dừng và làm lành mà trẻ em truyền cho nhau. Iona và Peter Opie ở Anh là những người sưu tầm nổi tiếng nhất về lĩnh vực này.
Vì sao cùng một trò mà mỗi nơi chơi một kiểu?
Vì truyền miệng luôn có thay đổi nhỏ: nghe nhầm một từ, rút ngắn một câu, sửa luật cho hợp sân chơi hay cho em nhỏ. Lâu dần mỗi xóm có dị bản riêng, và không có bản nào là "chuẩn".
Vì sao trẻ học trò từ trẻ lớn nhanh hơn từ người lớn?
Trẻ lớn hơn vài tuổi làm được những gì trẻ nhỏ sắp làm được, giải thích bằng ngôn ngữ của trẻ và cho học ngay trong lúc chơi. Trẻ nhỏ cũng có động lực mạnh vì muốn được nhận vào nhóm.
Làm sao giúp trò dân gian không bị đứt mạch?
Tạo dịp cho trẻ nhiều tuổi chơi chung, dạy một trẻ lớn rồi để trẻ ấy dạy các em, và người lớn đứng lùi lại thay vì điều khiển cuộc chơi. Ghi lại dị bản của nhóm cũng giúp giữ trò lâu hơn.
