Con không được bạn rủ chơi là chuyện rất nhiều trẻ gặp, và phần lớn là tạm thời: nhóm đã đủ người, con mới đến, con chưa thuộc luật, hay chỉ vì một trận dỗi hôm qua. Bố mẹ đỡ con tốt nhất bằng cách nghe trước, hỏi rõ chuyện gì đã xảy ra, rồi cùng con tìm một lối vào khác thay vì vội trách bạn hay chạy sang nhà người ta. Chỉ khi con bị gạt ra kéo dài, có chủ ý và kèm lời lẽ tổn thương thì mới là chuyện cần người lớn can thiệp thật.
Bị gạt ra khỏi cuộc chơi đau thế nào với trẻ
Người lớn đôi khi coi nhẹ: "không chơi với bạn này thì chơi với bạn khác". Với trẻ, nhất là trẻ 6–10 tuổi, nhóm chơi là cả thế giới ngoài gia đình. Đứng nhìn các bạn chạy nhảy mà mình không được gọi là một trong những cảm giác cô đơn sớm nhất mà con người trải qua. Nhiều người lớn vẫn nhớ rõ buổi chiều mình ngồi một mình trên bậc thềm, nghe tiếng bạn bè cười ở cuối ngõ.
Trẻ thường không kể thẳng. Dấu hiệu hay gặp là con bỗng không muốn ra sân, viện cớ mệt, hay hỏi "sao bạn A không thích con", về nhà cáu kỉnh hoặc lặng lẽ khác thường.
Những lý do thường gặp, và phần lớn không đáng sợ
| Lý do | Biểu hiện | Mức độ |
|---|---|---|
| Nhóm đã đủ người, cuộc chơi đang dở | "Chờ ván sau nhé", "đủ người rồi" | Tạm thời, rất phổ biến |
| Con mới đến, chưa ai quen | Bạn nhìn con nhưng không gọi | Tạm thời, cần vài buổi |
| Con chưa thuộc luật, chơi làm hỏng | "Mày chơi dở lắm" | Giải quyết được bằng tập luyện, đứng xem |
| Vừa giận nhau | "Nghỉ chơi với mày" | Thường qua trong vài ngày |
| Nhóm đã thân từ trước, khép kín | Bạn chỉ rủ nhau, có "mật hiệu" riêng | Cần lối vào khác, như qua một bạn |
| Con hay giành, hay ăn gian, hay dỗi | Bạn né con | Cần giúp con đổi cách chơi |
| Bị loại có chủ ý, lặp lại, kèm chế giễu | Bạn rủ cả nhóm cùng không chơi với con, nói xấu | Đây là bắt nạt, cần can thiệp |
Việc phân biệt quan trọng vì cách ứng xử khác nhau. Năm lý do đầu, trẻ có thể tự vượt qua với chút giúp đỡ. Lý do cuối cùng thì không nên để trẻ một mình đối mặt.
Bố mẹ nên nói gì, làm gì
Nghe trước, đừng vội kết luận
Hãy hỏi con kể lại: chơi gì, ở đâu, bạn nói gì, con làm gì. Tránh câu hỏi dẫn dắt như "có phải bạn ghét con không". Nhiều khi kể xong, trẻ tự nhận ra "à, tại con giành bóng". Cũng có khi bố mẹ nghe ra một chuyện nghiêm trọng hơn con nghĩ.
Gọi tên cảm xúc
Một câu như "con buồn vì các bạn không gọi con, đúng không" giúp trẻ thấy mình được hiểu. Không cần vội an ủi bằng "có gì đâu", vì với con đó là chuyện lớn.
Cùng con tìm lối vào khác
- Đi qua một người bạn: rủ riêng một bạn trong nhóm về nhà chơi, rồi bạn ấy sẽ kéo con vào nhóm.
- Đứng xem và học luật: dắt con ra sân xem vài buổi, tập trước ở nhà nếu cần.
- Mang một thứ chơi chung: quả bóng, sợi dây chun dài, hộp phấn vẽ ô.
- Tìm nhóm khác: trẻ cùng tầng, cùng lớp học vẽ, anh chị em họ.
- Tập câu xin vào nhẹ nhàng: "ván sau cho tớ chơi với nhé", "tớ nhặt bóng cho".
Giúp con nhìn lại cách chơi của mình
Nếu con hay giành, hay dỗi, hay ăn gian, đây là dịp để nói chuyện nhẹ nhàng. Chơi cùng con ở nhà những lối có thắng thua, để con tập thua mà không giận, tập chờ lượt, tập khen bạn.
Trẻ nhút nhát và trẻ thích chơi một mình
Không phải đứa trẻ nào đứng ngoài cũng đang buồn. Có trẻ thích quan sát lâu rồi mới vào, có trẻ thích chơi một mình hoặc chỉ chơi với một bạn thân. Đó là tính cách, không phải vấn đề. Bố mẹ nên phân biệt: con đứng ngoài mà vẫn vui, vẫn kể chuyện các bạn, thì chỉ cần tôn trọng nhịp của con; con đứng ngoài mà buồn, mong được rủ, thì mới cần giúp. Ép một đứa trẻ hướng nội phải nhập nhóm đông có khi làm con càng ngại thêm.
Những điều không nên làm
- Chạy sang mắng con nhà người ta: trẻ kia có thể càng tránh con mình, và con mất cơ hội tự giải quyết.
- Ép nhóm trẻ phải cho con chơi: có thể được một lần nhưng không tạo ra tình bạn.
- So sánh con với đứa khác ("sao bạn kia ai cũng thích"): làm con tổn thương thêm.
- Coi nhẹ hoàn toàn: nếu con nói nhiều lần, đó là tín hiệu cần nghe kỹ.
Khi đó là bắt nạt bằng cách gạt ra
Có một dạng bắt nạt không có đòn roi: cả nhóm được rủ cùng không chơi với một đứa, bị nói xấu, bị chế giễu khi đến gần. Các nhà nghiên cứu gọi đó là hung hăng quan hệ, và nó có thể gây tổn thương lâu dài không kém bắt nạt thể chất.
Lúc này người lớn cần vào cuộc: nói chuyện với phụ huynh các bạn một cách bình tĩnh, báo với thầy cô nếu chuyện xảy ra ở trường hoặc với bạn cùng lớp. Nếu trẻ có dấu hiệu lo âu kéo dài, mất ngủ, sợ đi học, nên tìm đến bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý. Chuyện bắt nạt ở trường cần một hướng dẫn riêng kỹ hơn, vượt ngoài khuôn khổ bài này.
Góc nhìn hôm nay: dạy con cả chiều ngược lại
Mỗi đứa trẻ có lúc bị gạt ra, cũng có lúc là đứa gạt người khác. Cách tốt nhất để bớt chuyện trẻ bị bỏ rơi là dạy mọi đứa trẻ để ý bạn đứng ngoài.
- Ở nhiều trường tiểu học nước ngoài có "ghế bạn bè": trẻ nào ngồi lên là đang muốn có người rủ chơi, và các bạn khác được khuyến khích đến rủ. Ý tưởng này phổ biến ở Mỹ từ khoảng giữa thập niên 2010.
- Ở sân chung cư, có thể nhờ các anh chị lớn để ý em nhỏ đứng một mình.
- Trong nhà, khen con khi con rủ một bạn mới, chứ không chỉ khen khi con được nhiều bạn rủ.
- Kể cho con nghe một lần mình bị gạt ra hồi bé và mình đã vượt qua thế nào. Trẻ cần biết người lớn cũng từng như thế.
Trò dân gian có một ưu điểm cho chuyện này: phần lớn không giới hạn người. Rồng rắn lên mây dài thêm một khúc, vòng tròn mèo đuổi chuột rộng thêm một chỗ. Những lối chơi càng đông càng vui là cánh cửa dễ mở nhất cho đứa trẻ đang đứng ngoài.
Câu hỏi thường gặp
Con không được bạn rủ chơi, bố mẹ nên làm gì?
Trước hết hãy nghe con kể lại chuyện, gọi tên cảm xúc của con và đừng vội trách bạn. Sau đó cùng con tìm lối vào khác như rủ riêng một bạn về nhà, ra sân xem và học luật, mang theo đồ chơi chung. Nếu chuyện kéo dài hoặc có chế giễu, hãy nói chuyện với phụ huynh khác và thầy cô.
Vì sao trẻ bị bạn bè không cho chơi cùng?
Phần lớn vì lý do tạm thời: nhóm đã đủ người, trẻ mới đến, chưa thuộc luật hoặc vừa giận nhau. Đôi khi do trẻ hay giành, hay dỗi. Một số ít trường hợp là bị loại có chủ ý, lặp lại, và đó là một dạng bắt nạt.
Làm sao biết con bị gạt ra khỏi nhóm bạn?
Trẻ ít khi kể thẳng. Dấu hiệu thường là không muốn ra sân, viện cớ mệt, hay hỏi vì sao bạn không thích mình, về nhà cáu kỉnh hoặc lặng lẽ bất thường. Khi thấy những dấu hiệu này, hãy trò chuyện nhẹ nhàng với con.
Bị bạn bè cô lập có phải là bắt nạt không?
Nếu việc gạt ra có chủ ý, lặp lại và kèm nói xấu hay chế giễu thì đó là một dạng bắt nạt, thường gọi là hung hăng quan hệ. Người lớn cần can thiệp và nếu trẻ lo âu kéo dài thì nên hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý.
"Ghế bạn bè" ở trường là gì?
Đó là một chiếc ghế đặt ở sân trường; trẻ nào ngồi lên là muốn có người rủ chơi, và các bạn khác được khuyến khích đến rủ. Ý tưởng này phổ biến ở nhiều trường tiểu học tại Mỹ từ khoảng giữa thập niên 2010.
