Gốc đa đầu làng và bến nước: nơi hẹn quen thuộc của trẻ quê

Gốc đa đầu làng và bến nước là hai chỗ hẹn quen thuộc nhất của trẻ quê Bắc Bộ xưa. Gốc đa cho bóng mát, rễ để ngồi, cành để đu, lại có quán nước của người lớn ngay bên; bến nước là nơi giặt giũ, gánh nước, tắm trâu, chỗ trẻ con vừa phụ việc vừa nghịch nước. Cùng với sân đình, chúng làm nên bộ ba "cây đa, bến nước, sân đình" mà người Việt hay nhắc khi nói về làng.

"Cây đa, bến nước, sân đình": biểu tượng của làng

Bộ ba hình ảnh này xuất hiện trong rất nhiều ca dao, truyện kể và văn chương viết về nông thôn Bắc Bộ. Câu "Cây đa cũ, bến đò xưa / Bộ hành có nghĩa nắng mưa cũng chờ" cho thấy cây đa và bến nước là những điểm mốc của nỗi nhớ, nơi người ta hẹn hò, chờ đợi, chia tay.

Với trẻ con, chúng còn gần gũi hơn: đó là những chỗ mỗi ngày đều đi qua. Cây đa thường được trồng ở đầu làng, chỗ cổng làng, hoặc cạnh đình, chùa. Nhiều cây sống rất lâu, thân to mấy người ôm, rễ phụ thả xuống như những cây cột. Bến nước có thể là bờ ao, bờ sông, hay một con mương có bậc đá cho người xuống giặt.

Gốc đa: chỗ ngồi, chỗ đu, chỗ kể chuyện

Gốc đa là nơi trẻ con có thể làm rất nhiều việc mà không cần đồ chơi.

• Ngồi trên rễ nổi: rễ đa to, uốn lượn trên mặt đất, thành những chiếc ghế tự nhiên cho cả nhóm.
• Đu rễ phụ: những rễ phụ thõng xuống được trẻ nắm lấy đu qua đu lại. Rễ non dễ đứt nên trẻ khôn biết chọn rễ già.
• Trèo cây: trẻ gan dạ trèo lên chạc thấp để hái quả đa chín, nhìn ra cánh đồng.
• Chơi vòng quanh gốc: đuổi nhau quanh thân cây to, ú tim sau rễ, nhảy lò cò kẻ trên nền đất nện.
• Kể chuyện: buổi trưa, buổi tối, gốc đa là chỗ kể chuyện ma, chuyện cổ tích.

Quán nước gốc đa có một vai trò ít ai để ý: nó là "trạm gác" không chính thức. Bà bán nước, các ông ngồi uống chè nhìn thấy hết bọn trẻ chơi, biết con nhà ai, ai bị ngã, ai đi về hướng nào. Trẻ chơi tự do nhưng không bao giờ thật sự ở ngoài tầm mắt người lớn.

Cây đa trong tín ngưỡng: "thần cây đa"

Người Việt có câu "Thần cây đa, ma cây gạo, cú cáo cây đề". Cây đa cổ thụ thường được coi là có thần trú ngụ; nhiều gốc đa có miếu nhỏ, bát hương, người ta kiêng chặt phá. Trẻ con được dạy không phóng uế ở gốc đa, không chửi bậy ở đó, không chặt rễ.

Niềm tin ấy có tác dụng phụ là giữ cho cây đa sống lâu và giữ cho trẻ con một sự dè dặt nhất định. Buổi tối, ít đứa dám ngồi một mình dưới gốc đa. Chuyện ma gốc đa là cả một kho truyện dân gian mà trẻ con vừa sợ vừa thích nghe. Gốc đa cũng gắn với truyền thuyết chú Cuội trên cung trăng, câu chuyện mà trẻ nghe kể dưới chính một gốc đa thật.

Bến nước: vừa việc vừa chơi

Bến nước làng xưa luôn tấp nập. Phụ nữ giặt quần áo, vo gạo, rửa rau; người ta gánh nước về nhà; trẻ chăn trâu dắt trâu xuống tắm. Trẻ con đến bến thường là để làm việc được giao, và việc ấy nhanh chóng biến thành chơi.

Ném thia lia, thả thuyền lá, câu cá bằng cần tre là những thú chơi bến nước mà trẻ ở nhiều nơi trên thế giới cũng có. Điểm riêng của bến nước làng Việt là nó gắn chặt với việc nhà: trẻ không đến bến chỉ để chơi, mà chơi trong lúc làm.

Lời dặn của người lớn ở bến nước

Bến nước là nơi vui nhất nhưng cũng nguy hiểm nhất đối với trẻ. Đuối nước nhiều năm nay là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ em Việt Nam, đặc biệt vào mùa hè và ở vùng nông thôn. Người lớn xưa có những lời dặn mà đến nay vẫn đúng:

• Không xuống nước khi không có người lớn biết bơi ở gần.
• Không tắm ở khúc sông xoáy, ao sâu, chỗ có bùn lún.
• Không đuổi nhau trên bậc đá ướt, dễ trượt chân.
• Không tắm khi vừa ăn no hay đang mệt.
• Thấy bạn chìm thì gọi người lớn, ném cành cây, can nhựa, không nhảy xuống cứu khi mình không đủ sức.

Ngày nay nhiều ao làng đã bị lấp, nhiều bến được xây bê tông. Nhưng ở những nơi còn ao hồ, kênh rạch, lời dặn cũ cần được nhắc lại cùng với việc cho trẻ học bơi có người hướng dẫn.

Ở miền Nam, vai trò của bến nước được thay bằng bến sông, bến xuồng, cầu ao ở bờ kênh rạch. Trẻ con miền sông nước học bơi rất sớm, bơi xuồng từ nhỏ, nhưng những lời dặn về nước xoáy, nước lớn và ròng vẫn được người lớn nhắc mỗi ngày.

Những gốc đa, bến nước hôm nay

Nhiều cây đa cổ thụ ở các làng Bắc Bộ vẫn còn, có cây được công nhận là cây di sản. Quán nước gốc đa nhiều nơi đã thành quán giải khát có mái tôn, nhưng vẫn là chỗ người làng hay ngồi. Bến nước thì đổi thay nhiều hơn: nước máy về làng, máy giặt vào nhà, bến giặt vắng hẳn, ao làng nhiều nơi ô nhiễm hoặc bị lấp làm nhà.

Với trẻ em hôm nay, gốc đa vẫn có thể là một chỗ chơi tuyệt vời, nhất là khi về quê dịp hè. Bến nước thì cần người lớn đi cùng.

Góc nhìn hôm nay: tìm lại "gốc đa" cho trẻ

• Về quê, dẫn con ra gốc đa đầu làng, kể chuyện chú Cuội, chuyện ngày bé bố mẹ đu rễ đa. Chỉ cho con miếu thờ dưới gốc và giải thích vì sao người làng giữ gìn cây.
• Ở thành phố, tìm một "gốc đa" thay thế: một cây to trong công viên, khuôn viên chùa, có bóng mát và chỗ ngồi, làm chỗ hẹn cố định cho trẻ trong khu.
• Đi bến nước luôn có người lớn: chỉ cho con khúc nào nông, khúc nào sâu; tập ném thia lia, thả thuyền lá ở chỗ an toàn.
• Đọc cùng con: những trang viết về làng của Tô Hoài, Duy Khán, những truyện cổ tích có cây đa, bến nước.