Trẻ quê xưa không chơi một trò quanh năm. Mỗi mùa có trò riêng, và lịch ấy đi theo nhịp đồng ruộng: ruộng gặt xong thì có bãi trống để chạy, để thả diều; nắng hè có dế, có ve, có sông; tháng Giêng có hội; trời rét thì túm tụm ở hiên, ở sân nhà. Không ai ban lệnh "mùa này chơi trò này" — nhưng cả xóm trẻ tự nhiên cùng đổi trò gần như một lúc.
Hiện tượng "mùa trò" không chỉ có ở Việt Nam. Các nhà sưu tầm ở Anh cũng ghi nhận trẻ em có mùa bi, mùa nhảy dây, mùa chơi hạt dẻ ngựa, và ngay trẻ con cũng không giải thích được vì sao.
Lịch đồng ruộng là lịch chơi
Ở đồng bằng Bắc Bộ xưa, ruộng lúa thường cấy hai vụ: vụ chiêm gặt vào khoảng đầu hè, vụ mùa gặt vào khoảng cuối thu. Đồng bằng sông Cửu Long có nhịp khác: mùa khô, mùa mưa, và mùa nước nổi ở vùng thượng nguồn. Lịch nông vụ quyết định ba điều với trẻ con:
- Có rảnh không: mùa gặt, trẻ lớn phải phụ việc — trông em, mang cơm, chăn trâu, mót lúa. Mùa nông nhàn, trẻ rảnh hơn.
- Chơi ở đâu: ruộng đã gặt thành bãi rộng; sân phơi thóc vãn mùa thành chỗ chạy.
- Chơi bằng gì: rơm, rạ, đất, lá, côn trùng, cá tôm theo mùa là vật liệu sẵn có.
Trẻ chơi xen giữa lúc làm. Chăn trâu ngoài bãi mà vẫn đánh khăng, vẫn đuổi nhau; đi mót lúa mà vẫn thi ai nhặt được nhiều. Ranh giới giữa làm và chơi không rạch ròi như lịch học, lịch chơi của trẻ thành phố hôm nay.
Một năm chơi của trẻ làng Bắc Bộ
Bảng dưới là phác hoạ chung, dựa trên các mô tả trong sách phong tục và hồi ký tuổi thơ. Mỗi làng mỗi khác, nên chỉ coi là gợi ý:
| Thời điểm (âm lịch phỏng chừng) | Khung cảnh | Thú chơi thường gặp |
|---|---|---|
| Tết và tháng Giêng | Nông nhàn, hội làng, quần áo mới | Xem hội, đánh đu cùng người lớn, đánh đáo, chơi quanh sân đình, đi chúc Tết |
| Tháng Hai, tháng Ba | Mưa phùn, lúa chiêm đang lớn | Trò trong sân, ngoài hiên; chơi chuyền, ô ăn quan dưới mái hiên |
| Đầu hè, mùa gặt chiêm | Bận rộn, ruộng dần trống | Phụ việc, mót lúa; chiều tối chạy nhảy trên ruộng gặt xong |
| Hè (tháng Năm đến tháng Bảy) | Nắng, gió nam, sông đầy nước | Thả diều, bắt dế, chọi dế, bắt ve, tắm sông (cần người lớn trông), trốn ngủ trưa đi chơi |
| Tháng Tám | Trung thu, trăng sáng | Rước đèn, phá cỗ, chơi dưới trăng, múa lân của trẻ |
| Cuối thu, gặt mùa | Bận rộn, rơm rạ đầy sân | Đánh trận giả bằng rơm, làm nhà rơm, đốt rơm nướng khoai (có người lớn) |
| Đông (tháng Mười Một, Chạp) | Gió bấc, rét | Túm tụm bên bếp, chơi trong nhà, kể chuyện, chuẩn bị Tết cùng người lớn |
Những thú chơi mang dấu mùa
Mùa gió: diều
Thả diều gắn với những tháng có gió đều và ruộng trống. Trẻ con không cần biết khí tượng; chúng chỉ biết khi gió lên, khi ruộng gặt xong là lúc vót tre, dán giấy. Đề tài diều sáo đã có trang riêng; ở đây chỉ cần thấy: diều là ví dụ rõ nhất về một thú chơi do mùa quyết định.
Mùa côn trùng: dế, ve, chuồn chuồn
Hè là mùa dế gáy, ve kêu, chuồn chuồn bay thấp trước cơn mưa. Trẻ quê đi đào dế, nuôi dế trong hộp diêm, chọi dế. Đây cũng là "lớp sinh học" tự nhiên đầu tiên: phân biệt dế đực dế cái, biết dế ở hang nào, biết chuồn chuồn bay thấp thì mưa. Khi kể cho trẻ hôm nay, nên nói thêm về việc thả lại côn trùng, không hành hạ con vật.
Mùa nước: sông, ao, kênh
Hè và mùa nước nổi là lúc trẻ quê gắn với nước nhiều nhất: tắm sông, câu cá, bắt tôm tép, thả thuyền lá. Đây cũng là mùa nhiều tai nạn đuối nước. Ký ức đẹp về những buổi tắm sông nên được kể kèm lời dặn: trẻ chỉ xuống nước khi biết bơi và có người lớn trông.
Mùa trăng: chơi đêm
Đêm sáng trăng, nhất là dịp rằm tháng Tám, trẻ được ra sân, ra ngõ chơi muộn hơn. Những trò đuổi bắt, trò hát vòng tròn được chơi dưới trăng có một không khí mà ban ngày không có.
Miền Nam và vùng sông nước: một nhịp khác
Lịch trên mang dáng làng Bắc Bộ. Ở đồng bằng sông Cửu Long, nhịp năm chia theo mùa khô và mùa mưa, và ở vùng thượng nguồn còn có mùa nước nổi, thường vào khoảng các tháng cuối năm dương lịch. Mùa nước lên, đồng ruộng thành biển nước; trẻ con gắn với xuồng, với câu cá, giăng lưới cùng người lớn, và nhiều trò trên bờ phải tạm nghỉ vì không còn đất khô. Mùa khô, ruộng nứt nẻ lại thành bãi chạy, chỗ thả diều. Ở miền Trung, mùa mưa bão cuối năm cũng khiến trẻ chơi trong nhà nhiều hơn. Mỗi vùng một lịch, nhưng nguyên tắc giống nhau: trẻ chơi bằng cái đất trời cho vào lúc ấy.
Ở nơi khác cũng có "mùa trò"
Vợ chồng Iona và Peter Opie, khi sưu tầm cuộc chơi của trẻ em Anh giữa thế kỷ 20, ghi nhận nhiều trò có mùa: mùa bi, mùa nhảy dây, mùa chơi hạt dẻ ngựa vào mùa thu khi hạt chín rụng. Họ thấy trò đổi gần như đồng loạt ở cả một vùng, không do thầy cô hay cha mẹ định ra.
Với trẻ Anh, cây dẻ ngựa quyết định mùa chơi hạt; với trẻ Việt, ruộng gặt và gió quyết định mùa diều. Ở đâu cũng vậy, trẻ con chơi bằng thứ thiên nhiên đưa đến tay vào lúc ấy.
Vì sao "mùa trò" mờ dần
Ở thành phố, nhịp của trẻ là nhịp năm học: học kỳ, kỳ thi, nghỉ hè, nghỉ Tết. Ruộng, gió, côn trùng không còn quyết định trẻ chơi gì. Ngay ở nông thôn, máy gặt làm mùa gặt ngắn lại, trẻ ít phải phụ việc đồng áng, ruộng gặt xong có khi lại cày ngay hoặc để rạ đốt.
Điều mất đi không chỉ là vài trò, mà là cảm giác chơi gắn với thời tiết, với đất. Trẻ không còn biết "đến mùa dế rồi" hay "gió lên, thả diều được rồi".
Góc nhìn hôm nay: làm lịch chơi theo mùa cho nhà mình
Không cần về quê vẫn có thể giữ một phần nhịp mùa:
- Làm lịch bốn mùa trên giấy với trẻ: mùa nào có gió, mùa nào có trăng, mùa nào có hoa, quả, côn trùng gì ở công viên gần nhà.
- Đón mùa gió: khi gió đều, cùng trẻ làm và thả một con diều ở bãi rộng, xa dây điện.
- Đón mùa trăng: đêm rằm, tắt bớt đèn, ra sân chung cư hay sân nhà chơi một trò đuổi bắt nhẹ, hát một bài đồng dao.
- Đón mùa mưa: gấp thuyền giấy thả rãnh nước sạch sau cơn mưa, có người lớn đi cùng.
- Về quê đúng mùa: nếu có thể, cho trẻ về quê vào mùa gặt hoặc sau gặt để thấy ruộng trống, sân phơi, rơm rạ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ quê xưa chơi trò gì vào mùa hè?
Mùa hè có gió nam, nắng và nước, nên trẻ quê thường thả diều, bắt dế, chọi dế, bắt ve, câu cá và tắm sông. Tắm sông luôn cần người lớn trông và trẻ phải biết bơi. Trưa hè trẻ còn hay trốn ngủ để đi chơi.
Vì sao thả diều thường vào mùa hè?
Thả diều cần gió đều và bãi rộng. Ở nhiều vùng Bắc Bộ, những tháng hè có gió nam và ruộng đã gặt xong vụ chiêm, tạo điều kiện thuận lợi. Mỗi vùng có thể có mùa diều hơi khác nhau theo gió và nông vụ.
Trẻ em nước khác có chơi theo mùa không?
Có. Vợ chồng Opie ghi nhận trẻ em Anh có mùa bi, mùa nhảy dây, mùa chơi hạt dẻ ngựa vào mùa thu. Trò đổi gần như đồng loạt trong cả vùng mà không ai ra lệnh.
Trẻ quê xưa có phải làm việc không?
Nhiều trẻ phụ việc nhà và đồng áng như trông em, chăn trâu, mang cơm, mót lúa, nhất là vào mùa gặt. Trẻ thường chơi xen kẽ trong lúc làm, nên ranh giới giữa làm và chơi không rõ như lịch học hôm nay.
Làm sao cho trẻ thành phố cảm nhận được nhịp mùa?
Có thể làm lịch bốn mùa cùng trẻ, thả diều khi có gió, chơi dưới trăng đêm rằm, gấp thuyền giấy sau cơn mưa và cho trẻ về quê vào dịp gặt hái nếu có điều kiện.
