Trẻ em vui chơi trong tranh Đông Hồ và Hàng Trống: đọc tranh cùng con

Trẻ em là đề tài quen thuộc của tranh dân gian Việt Nam, nhất là tranh Đông Hồ: em bé ôm gà, ôm vịt trong cặp tranh "Vinh hoa – Phú quý", các chú bé đánh vật, chăn trâu thổi sáo, trèo cây hứng dừa. Tranh Hàng Trống ở Hà Nội thì gắn với Tết Trung thu của trẻ, với những bức cá chép trông trăng treo trong nhà dịp rằm tháng Tám. Đọc những bức tranh này không chỉ để xem trẻ xưa chơi gì, mà để hiểu người lớn xưa mong gì cho trẻ.

Hai dòng tranh, hai cách làm

Cả hai dòng tranh đều không ghi tên người vẽ, không ghi năm. Nhiều mẫu đã được in đi in lại qua nhiều đời từ cùng một ván hoặc ván khắc lại, nên rất khó định niên đại chính xác cho từng bức. Khi nói "tranh xưa", nên hiểu là những mẫu đã lưu truyền qua nhiều thế hệ nghệ nhân, không phải bức nào cũng có tuổi vài trăm năm.

Em bé trong tranh Đông Hồ: mập mạp, hồng hào, đầy chúc phúc

Em bé trong tranh Đông Hồ có một kiểu rất riêng: má phúng phính, người tròn, tóc để chỏm, mặc yếm đỏ hoặc áo ngắn. Đó không phải chân dung một đứa trẻ cụ thể mà là hình ảnh lý tưởng — đứa trẻ khoẻ mạnh, no đủ — mà người nông dân mong cho nhà mình.

"Vinh hoa – Phú quý"

Cặp tranh nổi tiếng nhất: một bé trai ôm con gà, một bé ôm con vịt. Tranh treo đôi dịp Tết, mang lời chúc nhà đông con, con cái khoẻ mạnh, được hưởng vinh hoa phú quý. Chữ Hán trên tranh làm rõ lời chúc. Ở đây, trẻ em không chơi đùa mà là biểu tượng của phúc lộc. Nhưng con gà, con vịt trong tay em bé cũng gợi một điều rất thật: trẻ quê xưa lớn lên giữa đàn gia cầm, ôm gà ôm vịt là một "thú chơi" quen thuộc.

Đánh vật

Tranh vẽ hai người vật nhau trước sự cổ vũ của người xem. Vật là môn thi đấu ở hội làng, và trẻ con xưa bắt chước người lớn vật nhau trên bãi cỏ, sân đình. Tranh cho thấy tinh thần thượng võ của làng quê, đồng thời gợi lại những trận vật nhau đùa giữa trẻ — một kiểu chơi đùa thô mà các nhà nghiên cứu hôm nay vẫn bàn về lợi hại.

Hứng dừa

Một chú bé trèo lên cây dừa, bên dưới mấy cô gái căng vạt áo đón quả. Tranh vui, sinh động, và nhiều người còn đọc ra một lớp nghĩa trêu ghẹo nam nữ kín đáo — kiểu đùa duyên dáng thường gặp trong văn hoá dân gian. Với trẻ, đây là cảnh trèo cây, hái quả, đón bắt — những điều trẻ quê làm mỗi ngày.

Mục đồng: chăn trâu, thổi sáo, thả diều

Nhóm tranh mục đồng vẽ chú bé ngồi lưng trâu thổi sáo, hay nằm trên lưng trâu giữa đồng. Chăn trâu là việc của trẻ, nhưng trong tranh nó hiện ra như một thú vui thanh bình. Thực tế, chính lúc chăn trâu trẻ quê có nhiều thời gian chơi nhất: thả diều trên bờ đê, đánh khăng, bắt châu chấu, đấu cỏ gà. Tranh nói nhẹ về cái vất vả, nói nhiều về cái thong dong.

Múa rồng và hội hè

Có những tranh Đông Hồ vẽ đoàn trẻ múa rồng, rước đèn, đánh trống — hình ảnh của Tết và hội. Trẻ con xưa là thành phần không thể thiếu của đám rước, và nhiều trò của trẻ (như rồng rắn lên mây) có thể đã mượn hình thức đoàn người nối nhau ấy.

Tranh Hàng Trống và Tết Trung thu của trẻ

Hàng Trống là tranh của phố, phục vụ thị dân Hà Nội. Ngoài tranh thờ và tranh trang trí, Hàng Trống có một dòng tranh treo dịp Tết Trung thu, khi cả phố bày cỗ, rước đèn cho trẻ. Bức nổi tiếng nhất là cá chép trông trăng (Lý ngư vọng nguyệt): con cá chép uốn mình dưới vầng trăng, quanh là rong rêu, sóng nước. Cá chép gợi tích cá chép vượt vũ môn hoá rồng — lời chúc trẻ chăm học, thành đạt.

Dòng Hàng Trống cũng thường được nhắc với những bức nhiều em bé chơi đùa cùng nhau, quen gọi là tranh Thất đồng (bảy em bé), mỗi em cầm một đồ chơi hay con vật. Những bức tranh này treo trong nhà mang lời chúc đông con nhiều cháu, đồng thời là cuốn "danh mục" nhỏ về đồ chơi trẻ phố xưa.

Đặt cạnh tranh khắc Henri Oger

Đầu thế kỷ 20, trong hai năm 1908–1909, học giả người Pháp Henri Oger tổ chức các thợ khắc và người vẽ Việt Nam ở Hà Nội ghi lại hàng nghìn cảnh nghề nghiệp, sinh hoạt, đồ vật thường ngày, trong bộ tư liệu thường được gọi là Kỹ thuật của người An Nam. Trong đó có nhiều cảnh trẻ em chơi.

So với tranh Đông Hồ, tranh Oger khác ở mục đích: Đông Hồ là tranh chúc phúc, lý tưởng hoá; Oger là tranh ghi chép, cố vẽ đúng điều đang diễn ra. Đặt hai loại cạnh nhau, người xem thấy được cả mong ước của người lớn về trẻ và đời sống thật của trẻ phố, trẻ làng đầu thế kỷ 20.

Tranh dân gian nói gì về tuổi thơ xưa

• Trẻ là phúc: trong tranh Tết, trẻ hầu như luôn gắn với lời chúc đông con, khoẻ mạnh, đỗ đạt. Đó là quan niệm "có con là có phúc" của xã hội nông nghiệp.
• Trẻ gắn với thiên nhiên, vật nuôi: gà, vịt, trâu, cá chép, cây dừa. Đồ chơi của trẻ là thế giới xung quanh.
• Trẻ có mặt trong hội hè: múa rồng, rước đèn, đánh vật. Hội làng là sân chơi lớn nhất của trẻ.
• Cái vất vả bị làm mờ: tranh hiếm khi vẽ trẻ làm việc nặng hay trẻ ốm đói. Tranh là lời chúc, không phải phóng sự — cần nhớ điều đó khi dùng tranh làm tư liệu.

Góc nhìn hôm nay: đọc tranh cùng con

Tranh Đông Hồ, Hàng Trống ngày nay dễ tìm: ở làng tranh Đông Hồ (Bắc Ninh), ở các cửa hàng tranh dân gian tại Hà Nội, trong các bảo tàng như Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, và trong sách in lại. Vài cách đọc tranh cùng trẻ:

1. Hỏi "em bé đang làm gì": ôm gà, trèo cây, thổi sáo. Rồi hỏi con đã bao giờ làm việc đó chưa.
2. Tìm màu và chất liệu: giải thích màu đỏ từ sỏi son, màu đen từ than lá tre. Trẻ thấy tranh làm từ chính thiên nhiên.
3. So sánh với đồ chơi của con: trẻ xưa chơi với gà, trâu, cây dừa; con chơi với gì?
4. Thử in tranh: một số làng nghề, bảo tàng có hoạt động cho trẻ thử in tranh bằng ván khắc dịp Tết, hè.
5. Làm tranh Trung thu: cùng con vẽ một bức cá chép trông trăng theo lối Hàng Trống để treo dịp rằm tháng Tám.