Bức tranh trẻ em chơi đùa của Pieter Bruegel (cha), vẽ năm 1560, là tác phẩm sơn dầu trên gỗ hiện ở Bảo tàng Lịch sử Nghệ thuật Vienna (Kunsthistorisches Museum). Trên một khung tranh khoảng 1,2 × 1,6 mét, Bruegel vẽ hơn hai trăm đứa trẻ ở một quảng trường thị trấn vùng Hà Lan thế kỷ 16, và các nhà nghiên cứu đã nhận ra khoảng 80 đến hơn 90 lối chơi khác nhau, tuỳ cách đếm. Đây là một trong những tư liệu bằng hình sớm và đầy đủ nhất về trò trẻ em châu Âu.
Bruegel là ai và bức tranh ra đời thế nào
Pieter Bruegel (khoảng 1525/1530–1569) là hoạ sĩ vùng Hà Lan thuộc Tây Ban Nha thời ấy, làm việc ở Antwerp rồi Brussels. Ông nổi tiếng với tranh cảnh sinh hoạt nông dân, phong cảnh bốn mùa và những bức tranh chi chít người kể chuyện đạo lý. Người ta thường gọi ông là Bruegel "cha" để phân biệt với hai con trai cũng là hoạ sĩ.
Bức tranh trẻ em chơi đùa có chữ ký và năm 1560. Nó thường được xếp cùng hai tác phẩm gần thời gian: bức minh hoạ hàng trăm tục ngữ Hà Lan (1559) và bức cuộc giằng co giữa Lễ hội Carnival và Mùa Chay (1559). Cả ba đều theo cùng một lối: nhìn từ trên cao xuống một không gian đông đúc, mỗi góc là một câu chuyện nhỏ. Có người gọi chúng là những "bức tranh bách khoa".
Tranh đã nằm trong bộ sưu tập của nhà Habsburg từ cuối thế kỷ 16 và nay ở Vienna — nơi giữ số tranh Bruegel lớn nhất thế giới. Năm 2018–2019, nhân 450 năm ngày mất của hoạ sĩ, bảo tàng tổ chức một triển lãm lớn về ông.
Nhìn tổng thể: một thị trấn bị trẻ con chiếm lĩnh
Điều đầu tiên đập vào mắt là không có người lớn nào đáng kể. Cả quảng trường, các con phố, bờ sông xa xa, cửa sổ toà nhà lớn đều đầy trẻ con. Trẻ chơi trên nền đất, trên lan can, trên hàng rào, dưới nước. Có trẻ chơi một mình, có nhóm hai ba đứa, có đám đông tổ chức như một đoàn rước.
Toà nhà lớn ở giữa có lẽ là một công trình công cộng — toà thị chính hay trường học — nhưng ở đây nó chỉ là phông nền. Bên trái, con phố dẫn sâu vào thị trấn; bên phải phía trên, khung cảnh mở ra một dòng sông và cánh đồng, nơi vài đứa đang tắm.
Màu chủ đạo là nâu đất, đỏ, xanh lam và trắng của quần áo trẻ. Bruegel không vẽ trẻ con kiểu thiên thần mũm mĩm như nhiều tranh tôn giáo thời ấy. Trẻ của ông chắc nịch, mặt tròn, dáng như người lớn thu nhỏ, và chơi rất nghiêm túc.
Đọc từng góc: những lối chơi dễ nhận ra
Các nhà nghiên cứu đã mất nhiều công để gọi tên từng nhóm trẻ, và không phải nhóm nào cũng được thống nhất. Dưới đây là những lối chơi được nhận diện khá chắc:
| Lối chơi trong tranh | Mô tả ngắn | Họ hàng ở Việt Nam hoặc châu Á |
|---|---|---|
| Lăn vòng | Trẻ dùng que đẩy chiếc vòng chạy trên đường | Đẩy vòng sắt, vòng xe đạp cũ |
| Đi cà kheo | Trẻ đứng trên hai cây gậy cao | Cà kheo ở nhiều vùng Việt Nam, takeuma ở Nhật |
| Nhảy cừu | Một trẻ cúi lưng, trẻ khác chống tay nhảy qua | Nhảy ngựa, nhảy cóc qua lưng bạn |
| Bịt mắt bắt người | Trẻ bịt mắt mò tìm bạn | Bịt mắt bắt dê |
| Chơi xương mắt cá | Các bé gái tung bắt những khúc xương nhỏ | Đánh chuyền, gonggi |
| Quay con quay bằng roi | Trẻ quất roi cho con quay xoay mãi | Con quay, con cù |
| Thổi bóng bóng bằng bong bóng lợn | Trẻ thổi phồng bong bóng bàng quang lợn | Trẻ quê xưa thổi bong bóng lợn ngày giết mổ |
| Chong chóng | Trẻ cầm chong chóng chạy cho gió quay | Chong chóng giấy, lá dừa |
| Cưỡi ngựa gỗ | Trẻ kẹp một cây gậy đầu ngựa giữa hai chân | Cưỡi ngựa tre, ngựa bẹ chuối |
| Trồng cây chuối, lộn nhào | Trẻ chống tay lên đất, chân giơ lên | Trồng cây chuối |
| Đám cưới giả, đám rửa tội giả | Đoàn trẻ rước một "cô dâu" hay một "em bé" | Chơi đồ hàng, đóng vai đám cưới |
| Chơi búp bê, đồ hàng | Các bé gái bày đồ chơi nhỏ | Chơi đồ hàng, nấu cơm giả |
| Tắm sông, bơi | Trẻ ở góc xa lội nước | Tắm sông, tắm ao của trẻ quê |
Ngoài ra còn những trò cõng nhau đánh nhau, kéo người trên lưng, đứng hàng rào giữ "lâu đài", leo cây, mặc mặt nạ, chơi bi, chơi với chim, cưỡi thùng gỗ… Một số nhóm vẫn còn bị tranh luận là đang chơi gì, vì luật của chúng không còn ai biết.
Những cách hiểu khác nhau về bức tranh
Một bộ bách khoa hình ảnh
Một hướng giải thích coi tranh như danh mục trực quan trò trẻ em thời Bruegel. Thế kỷ 16 có những sách liệt kê các trò bằng chữ, nổi tiếng là danh sách dài các trò mà nhân vật Gargantua chơi trong tiểu thuyết của François Rabelais. Bruegel làm điều tương tự bằng hình. Với nhà sử học hôm nay, tranh là nguồn tư liệu hiếm hoi cho thấy trẻ thường dân thời ấy chơi gì, chơi ở đâu, chơi với đồ vật gì.
Một bài học đạo lý
Một hướng khác đọc tranh như lời nhắc về sự dại dột của con người: người lớn bận rộn với những việc chẳng khác gì trò trẻ, trước mắt Chúa họ cũng chỉ là trẻ con. Hướng này dựa vào việc Bruegel và người cùng thời hay vẽ tranh đạo lý, và bức tục ngữ năm 1559 rõ ràng mang ý chế giễu sự ngớ ngẩn của người đời.
Không cần chọn một
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng hai cách hiểu không loại trừ nhau. Tranh có thể vừa là ghi chép, vừa là ẩn dụ. Điều chắc chắn là Bruegel quan sát trẻ con rất kỹ: tư thế cơ thể, cách cầm đồ, cách trẻ tụ thành nhóm đều sống động đến mức người xem hôm nay vẫn nhận ra.
Điều bức tranh cho thấy về trò trẻ em
- Trò trẻ em rất bền: gần 500 năm sau, trẻ em khắp nơi vẫn lăn vòng, đi cà kheo, nhảy qua lưng bạn, bịt mắt bắt nhau, tung bắt vật nhỏ. Nhiều trò trong tranh có họ hàng ở Việt Nam.
- Trẻ chơi giữa không gian chung: quảng trường, đường phố là của trẻ. Không có sân chơi riêng, không có người lớn trông. Ngày nay đó là điều hiếm ở nhiều đô thị.
- Đồ chơi đến từ đời sống: xương, bong bóng lợn, vòng thùng gỗ, thùng rượu, hàng rào — trẻ biến mọi thứ quanh mình thành đồ chơi.
- Trẻ bắt chước người lớn: đám cưới giả, đoàn rước giả, chơi bán hàng — trẻ tập làm người lớn qua cuộc chơi, ở Flanders thế kỷ 16 cũng như ở làng Việt.
Góc nhìn hôm nay: đọc tranh cùng con
Bức tranh có ảnh độ phân giải cao trên trang của Kunsthistorisches Museum và nhiều sách nghệ thuật. Một cách xem cùng con rất hợp:
- Phóng to một góc, hỏi con: "Các bạn này đang chơi gì?"
- Đếm xem tìm được bao nhiêu trò con biết.
- Tìm trò "lạ" nhất, cùng đoán luật.
- Chọn một trò trong tranh chơi thử ngoài sân — lăn vòng, nhảy qua lưng, cõng nhau, bịt mắt.
Với người làm giáo dục, tranh là cách mở đầu bài học về lịch sử trò trẻ em, về sự giống nhau giữa các nền văn hoá. Với người Việt, đặt tranh Bruegel cạnh bộ tranh khắc của Henri Oger (1908–1909) hay tranh dân gian Đông Hồ là một bài tập so sánh thú vị: trẻ ở hai đầu thế giới, cách nhau mấy thế kỷ, vẫn cưỡi ngựa gậy, vẫn đi cà kheo, vẫn trồng cây chuối.
Câu hỏi thường gặp
Bức tranh trẻ em chơi đùa của Bruegel hiện ở đâu?
Tranh hiện thuộc Bảo tàng Lịch sử Nghệ thuật Vienna (Kunsthistorisches Museum) ở Áo. Bảo tàng này giữ bộ sưu tập tranh Bruegel lớn nhất thế giới, trong đó có cả bức cảnh thợ săn trên tuyết nổi tiếng.
Trong tranh của Bruegel có bao nhiêu trò?
Các nhà nghiên cứu nhận ra khoảng 80 đến hơn 90 lối chơi khác nhau, tuỳ cách đếm và cách nhận diện. Một số nhóm trẻ trong tranh vẫn còn tranh luận là đang chơi gì vì luật không còn ai biết.
Bức tranh trẻ em chơi đùa của Bruegel có ý nghĩa gì?
Có hai cách hiểu chính: tranh là bộ bách khoa hình ảnh ghi lại trò trẻ em thế kỷ 16, hoặc là ẩn dụ đạo lý rằng việc của người lớn cũng chỉ như trò trẻ con. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng hai cách hiểu có thể cùng đúng.
Bruegel vẽ bức tranh trẻ em chơi năm nào?
Tranh có chữ ký và ghi năm 1560. Nó thường được xếp cùng bức minh hoạ tục ngữ Hà Lan và bức cuộc giằng co giữa Carnival và Mùa Chay, cả hai cùng năm 1559.
Trò nào trong tranh Bruegel giống trò Việt Nam?
Đi cà kheo, bịt mắt bắt người, tung bắt xương nhỏ giống đánh chuyền, quay con quay, chong chóng, cưỡi ngựa gậy, trồng cây chuối, lăn vòng và chơi đồ hàng đều có họ hàng gần ở Việt Nam.
