Trẻ em chơi trong văn xuôi Việt: Tô Hoài, Duy Khán, Nguyễn Nhật Ánh

Văn xuôi Việt Nam có nhiều trang viết hay về trẻ em chơi đùa: Tô Hoài với làng ven đô Hà Nội đầu thế kỷ 20 và thế giới côn trùng trẻ con quen từng con; Duy Khán với Tuổi thơ im lặng về làng quê Bắc Bộ; Nguyễn Nhật Ánh với những nhóm bạn nhỏ ở làng quê miền Trung và phố thị. Đọc những trang này, người lớn nhận lại tuổi thơ của mình, còn trẻ hôm nay thấy được bạn bè cùng tuổi ở những thời khác chơi gì, cãi nhau và làm lành ra sao.

Vì sao trò trẻ em là chất liệu quý của văn chương

Với nhà văn, cuộc chơi của trẻ là nơi tính cách hiện ra rõ nhất. Đứa đầu têu, đứa nhút nhát, đứa ăn gian, đứa bị bắt nạt — tất cả lộ diện trong một ván chơi. Cuộc chơi cũng chứa đủ những gì một câu chuyện cần: luật, xung đột, thắng thua, liên minh, phản bội, hoà giải.

Ngoài ra, trò trẻ em gắn chặt với một không gian và một thời: sân đình, bờ đê, ngõ phố, mùa gặt, mùa diều. Tả lại cuộc chơi là tả lại cả một làng, một phố đã mất. Vì thế những trang tuổi thơ thường là những trang được người đọc nhớ lâu nhất.

Tô Hoài: làng ven đô và thế giới côn trùng

Tô Hoài (1920–2014) lớn lên ở vùng làng ven Hà Nội, vùng Nghĩa Đô thuộc Kẻ Bưởi xưa. Nhiều trang văn của ông, nhất là những trang hồi ký tuổi thơ như Cỏ dại, ghi lại đời sống trẻ con ở một làng đang chuyển mình bên rìa thành phố: chạy chơi ngoài đồng, ngoài bãi, bắt dế, nghe người lớn kể chuyện, quan sát mọi thứ bằng con mắt tò mò.

Dế Mèn phiêu lưu ký (1941) là cuốn sách thiếu nhi nổi tiếng nhất của ông. Truyện kể bằng giọng chú dế, nhưng thế giới côn trùng trong đó — dế, cào cào, châu chấu, bọ ngựa, xiến tóc — chính là thế giới mà trẻ làng thời ấy biết đến từng con, vì bắt dế, chọi dế, nuôi cào cào là thú chơi của chúng. Người đọc nhỏ tuổi vừa theo chú dế phiêu lưu, vừa học được cách nhìn kỹ từng sinh vật nhỏ quanh mình.

Cái hay của Tô Hoài là ông viết về trẻ con mà không làm dáng trẻ con. Giọng văn điềm đạm, nhiều chi tiết thật, không tô hồng. Trẻ trong văn ông vừa hồn nhiên vừa sớm biết những lo toan của người lớn.

Duy Khán và Tuổi thơ im lặng

Tuổi thơ im lặng của nhà văn Duy Khán (1934–1993), in năm 1986, được Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 1987. Cuốn sách gồm nhiều mẩu chuyện ngắn, kể lại tuổi thơ ở một làng quê Bắc Bộ trước năm 1945 qua mắt một cậu bé.

Tên sách nói lên giọng văn: lặng lẽ, quan sát tỉ mỉ, ít bình luận. Những trang về ruộng đồng, về người bà, về bạn bè trong làng, về những thú chơi của trẻ chăn trâu được viết như những bức tranh nhỏ. Không có tình tiết gay cấn, nhưng người đọc thấy rõ cái nghèo, cái đẹp và cái buồn của làng quê thời ấy. Với người muốn hiểu tuổi thơ nông thôn Bắc Bộ xưa, đây là một trong những cuốn nên đọc đầu tiên.

Nguyễn Nhật Ánh: làng quê miền Trung và nhóm bạn nhỏ

Nguyễn Nhật Ánh (sinh năm 1955, quê Quảng Nam) là nhà văn có lẽ được trẻ Việt đọc nhiều nhất mấy chục năm qua. Rất nhiều tác phẩm của ông xoay quanh nhóm bạn tuổi học trò và những cuộc chơi của chúng.

Văn Nguyễn Nhật Ánh thường được nói là dễ đọc, hài hước, đầy hoài niệm. Với chủ đề trò trẻ em, điều đáng chú ý là ông viết rất đúng tâm lý nhóm bạn: ai đầu têu, ai bị ra rìa, những luật ngầm trẻ con tự đặt, những trận cãi nhau long trời rồi làm lành bằng một món quà vặt. Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ còn đặt câu hỏi ngược: trong mắt trẻ, thế giới người lớn mới là thế giới kỳ quặc.

Đọc văn tuổi thơ như tư liệu: lưu ý gì

• Văn là văn: nhà văn chọn lọc, sắp xếp, có khi hư cấu. Một trò được tả trong truyện có thể là dị bản ở một làng, hoặc được nhà văn sửa cho câu chuyện hấp dẫn.
• Hồi ký nhuốm hoài niệm: người viết khi đã lớn tuổi thường nhớ cái đẹp nhiều hơn cái khổ. Đặt văn cạnh sách phong tục, tranh khắc, lời kể của nhiều người để có bức tranh cân bằng.
• Nhưng không khí thì thật: tiếng gọi bạn, mùi rơm, cái nóng trưa hè, cảm giác bị bạn ra rìa — những điều mà sách nghiên cứu không ghi lại được, văn chương giữ lại rất tốt.

Những đề tài trẻ em chơi hay gặp trong văn xuôi Việt

1. Bắt dế, chọi dế, nuôi côn trùng — gắn với đồng ruộng, bãi cỏ.
2. Thả diều — gắn với mùa gió, bờ đê, cánh đồng sau gặt.
3. Trốn ngủ trưa đi chơi — chuyện muôn thuở của trẻ quê.
4. Đóng vai người lớn — chơi đồ hàng, làm đám cưới, làm thầy giáo.
5. Nhóm bạn và kẻ bị ra rìa — tình bạn, lòng ghen tị, sự tha thứ.
6. Tiếng gọi về nhà — kết thúc của mỗi buổi chơi và cả tuổi thơ.

Góc nhìn hôm nay: đọc cùng con thế nào

Trẻ chín, mười tuổi trở lên đọc được nhiều tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh. Dế Mèn phiêu lưu ký hợp với trẻ nhỏ hơn khi bố mẹ đọc cùng. Tuổi thơ im lặng và các trang hồi ký của Tô Hoài hợp với trẻ lớn và người lớn, đọc chậm.

Một vài cách biến việc đọc thành cuộc trò chuyện:

• Sau mỗi chương có cảnh chơi, hỏi: "Con có chơi trò này chưa? Ở lớp con chơi gì giống thế?"
• Cùng con thử một thú chơi trong sách nếu an toàn: thả diều, chơi đồ hàng, đóng vai.
• Bố mẹ kể một kỷ niệm tuổi thơ tương tự — đọc sách thành cầu nối hai thế hệ.
• Khuyến khích con viết một trang "tuổi thơ của con" — về nhóm bạn, chỗ chơi, trò con thích. Hai mươi năm sau, trang ấy sẽ quý.