Kodomo-e (tranh trẻ em) là một nhánh của tranh khắc gỗ ukiyo-e Nhật Bản thời Edo (1603–1868), chuyên vẽ trẻ em vui chơi, học hành, theo mẹ, đón lễ tết. Các danh hoạ như Suzuki Harunobu, Kitagawa Utamaro, Utagawa Kuniyoshi đều có tranh vẽ trẻ. Trong đó hiện lên rất nhiều thú chơi: thả diều, đánh cầu lông gỗ hanetsuki, quay con quay, đi cà kheo tre, đắp người tuyết, rước kiệu giả — một kho tư liệu bằng hình về tuổi thơ Nhật hai thế kỷ trước.
Ukiyo-e và chỗ đứng của tranh trẻ em
Ukiyo-e, thường dịch là "tranh phù thế" (tranh cõi đời trôi nổi), là dòng tranh khắc gỗ phổ biến ở Edo (Tokyo ngày nay). Tranh được làm theo dây chuyền: hoạ sĩ vẽ mẫu, thợ khắc khắc ván, thợ in in từng màu, nhà xuất bản lo bán. Giá rẻ, in nhiều, tranh đến tay thị dân bình thường — giống tranh Đông Hồ, Hàng Trống ở Việt Nam ở chỗ là tranh của số đông.
Đề tài nổi tiếng nhất của ukiyo-e là mỹ nhân, diễn viên kịch kabuki và phong cảnh. Tranh trẻ em là một nhánh nhỏ hơn nhưng bền bỉ. Từ khoảng giữa thế kỷ 18, khi kỹ thuật in nhiều màu (nishiki-e, "tranh gấm") phát triển — Suzuki Harunobu thường được coi là người tiên phong từ khoảng năm 1765 — tranh trẻ em trở nên tươi tắn và đa dạng hơn.
Ở Nhật, Viện Giáo dục Kumon đã sưu tầm một bộ sưu tập lớn tranh ukiyo-e về trẻ em và tổ chức nhiều triển lãm, góp phần làm cho thuật ngữ kodomo-e được biết đến rộng hơn.
Những hoạ sĩ tiêu biểu
| Hoạ sĩ | Thời gian hoạt động | Nét riêng khi vẽ trẻ em |
|---|---|---|
| Suzuki Harunobu | Khoảng thập niên 1760 | Trẻ nhỏ nhắn, thanh mảnh, cảnh chơi nhẹ nhàng bên người lớn |
| Torii Kiyonaga | Cuối thế kỷ 18 | Nhóm người đi dạo có trẻ theo, bố cục rộng |
| Kitagawa Utamaro | Cuối thế kỷ 18 – đầu thế kỷ 19 | Mẹ và con: tắm cho con, cõng con, chơi cùng con, rất gần gũi |
| Utagawa Kuniyoshi | Nửa đầu thế kỷ 19 | Vui nhộn, nhiều trò nghịch, hay vẽ trẻ cùng mèo |
| Utagawa Hiroshige, Utagawa Kunisada và nhiều người khác | Thế kỷ 19 | Trẻ trong cảnh lễ hội, cảnh phố, cảnh mùa |
Đến cuối thời Edo và đầu thời Minh Trị, còn có loại omocha-e ("tranh đồ chơi"): những tờ in dành cho trẻ cắt ra, dán lại thành búp bê giấy, nhà giấy, hay để trẻ chơi đoán hình. Loại tranh này cho thấy trẻ em không chỉ là đề tài mà đã là người mua tranh.
Trẻ Nhật thời Edo chơi gì
Đọc kodomo-e, có thể lập một bảng thú chơi theo mùa của trẻ Edo:
| Mùa, dịp | Thú chơi trong tranh | Họ hàng ở Việt Nam |
|---|---|---|
| Năm mới | Thả diều (tako-age), đánh cầu lông gỗ bằng vợt gỗ (hanetsuki), quay con quay (koma) | Thả diều, đánh cầu, con quay |
| Mùa xuân | Đi ngắm hoa cùng người lớn, ngày lễ bé gái 3/3 với búp bê trưng bày | Chơi búp bê, đồ hàng |
| Đầu hè | Lễ bé trai 5/5 với cờ cá chép, mũ giáp giấy, kiếm gỗ | Tết Đoan ngọ ở Việt Nam mang ý nghĩa khác |
| Mùa hè | Thổi bong bóng xà phòng, bắt đom đóm, tắm sông, đốt pháo hoa nhỏ | Bắt đom đóm, tắm sông |
| Mùa đông | Đắp người tuyết hình Daruma, ném tuyết | Không có tuyết, nhưng trẻ miền núi phía Bắc có khi gặp băng giá |
| Quanh năm | Đi cà kheo tre (takeuma), cưỡi ngựa gậy, rước kiệu giả, diễu hành giả đoàn rước lãnh chúa, trốn tìm, vòng tròn hát | Cà kheo, cưỡi ngựa tre, rồng rắn lên mây, chi chi chành chành |
Nhiều thú chơi trong bảng đến nay vẫn còn: hanetsuki vẫn được nhắc dịp năm mới, cờ cá chép (koinobori) vẫn treo dịp Ngày Trẻ em 5/5, búp bê vẫn được bày dịp lễ bé gái.
Trẻ con đóng vai người lớn
Một đề tài hay gặp trong kodomo-e là trẻ bắt chước người lớn: diễu hành giả làm đoàn rước của lãnh chúa (daimyō gyōretsu), đóng kịch kabuki, giả làm thầy đồ, làm người bán hàng rong. Có tranh vẽ trẻ con "đóng lại" những tích truyện, những cảnh phim kịch đang nổi tiếng thời đó — vừa là tranh trẻ em, vừa là tranh quảng cáo cho kịch.
Trẻ Việt xưa cũng có những lối đóng vai tương tự: chơi đồ hàng, làm đám cưới giả, làm "quan" ngồi xử kiện, rước đèn như người lớn rước kiệu. Ở đâu trẻ cũng tập làm người lớn qua cuộc chơi.
Mẹ và con: một đề tài dịu dàng
Utamaro nổi tiếng với tranh mỹ nhân, nhưng ông cũng có nhiều tranh mẹ con: mẹ tắm cho con trong chậu gỗ, mẹ cầm gương cho con nhìn, con nghịch tóc mẹ, mẹ cõng con trên lưng. Những tranh này cho thấy một khía cạnh đời sống mà tranh lịch sử, tranh chiến binh ít khi chạm tới: sự gần gũi hằng ngày giữa người lớn và trẻ nhỏ.
Đầu thời Minh Trị, một số người phương Tây đến Nhật, như nhà động vật học Mỹ Edward S. Morse, đã ghi lại ấn tượng rằng trẻ em Nhật được yêu chiều và có nhiều tự do chơi đùa. Những ghi chép này, đặt cạnh kodomo-e, cho thấy hình ảnh tuổi thơ vui vẻ trong tranh có phần dựa trên quan sát thực tế, dù tranh vẫn lý tưởng hoá như mọi dòng tranh thương mại.
Kodomo-e nói gì, và không nói gì
- Tranh là hàng bán: hoạ sĩ vẽ những gì người mua thích — trẻ khoẻ mạnh, vui vẻ, đáng yêu. Trẻ nghèo, trẻ lao động, trẻ ốm đau ít xuất hiện.
- Tranh thiên về Edo: phần lớn kodomo-e vẽ trẻ thành thị. Trẻ nông thôn Nhật thời ấy có thể chơi khác.
- Nhưng chi tiết đồ chơi rất đáng tin: con quay, diều, vợt hanetsuki, cà kheo tre trong tranh khớp với hiện vật còn lại trong bảo tàng và ghi chép cùng thời.
So sánh với tranh dân gian Việt Nam
Kodomo-e và tranh Đông Hồ, Hàng Trống có điểm chung: đều là tranh khắc gỗ in nhiều, bán cho thị dân hoặc nông dân, có tranh chúc phúc gắn với lễ tết (cá chép, búp bê, đông con). Khác nhau ở chỗ kodomo-e có tên hoạ sĩ, có nhà xuất bản, phản ánh một đô thị lớn với nền giải trí phát triển; còn tranh dân gian Việt không ghi tên người vẽ, gắn chặt với làng nghề và chợ Tết. Cá chép là hình ảnh chung của cả hai: cờ cá chép Nhật và tranh cá chép trông trăng Việt đều mang lời chúc trẻ vượt khó, thành đạt — cùng gốc từ tích cá chép vượt vũ môn trong văn hoá Trung Hoa.
Góc nhìn hôm nay: xem kodomo-e ở đâu
Nhiều bảo tàng lớn trên thế giới có tranh ukiyo-e về trẻ em trong bộ sưu tập số hoá, có thể xem miễn phí trên trang của bảo tàng — chẳng hạn Bảo tàng Anh (London), Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan (New York), Bảo tàng Mỹ thuật Boston. Tìm bằng các từ khoá như "kodomo-e", "children playing ukiyo-e", hay tên từng hoạ sĩ.
Cùng trẻ xem tranh, có thể chơi trò "tìm điểm giống": tìm trong tranh Nhật những thú chơi mà trẻ Việt cũng có. Thả diều, con quay, cà kheo, cưỡi ngựa gậy sẽ hiện ra rất nhanh. Rồi thử làm một thú chơi lạ: đánh cầu bằng hai tấm bìa cứng như vợt hanetsuki, hay thổi bong bóng xà phòng như trẻ Edo mùa hè.
Câu hỏi thường gặp
Kodomo-e là gì?
Kodomo-e là tranh khắc gỗ ukiyo-e Nhật Bản vẽ trẻ em, phát triển mạnh thời Edo từ giữa thế kỷ 18. Tranh vẽ trẻ chơi đùa, học hành, đón lễ tết, theo mẹ, và là nguồn tư liệu quý về tuổi thơ Nhật xưa.
Hoạ sĩ ukiyo-e nào vẽ nhiều tranh trẻ em?
Suzuki Harunobu, Torii Kiyonaga, Kitagawa Utamaro và Utagawa Kuniyoshi là những tên tiêu biểu. Utamaro nổi tiếng với tranh mẹ con, còn Kuniyoshi có nhiều tranh trẻ nghịch ngợm vui nhộn.
Trẻ em Nhật thời Edo chơi gì?
Theo tranh kodomo-e, trẻ Edo thả diều, đánh cầu lông gỗ hanetsuki, quay con quay, đi cà kheo tre, thổi bong bóng xà phòng, đắp người tuyết, rước kiệu giả và chơi các vòng tròn hát. Nhiều thú chơi gắn với lễ năm mới và các ngày lễ trẻ em.
Omocha-e khác kodomo-e thế nào?
Kodomo-e là tranh vẽ trẻ em, còn omocha-e là "tranh đồ chơi" in ra để chính trẻ em dùng: cắt dán thành búp bê giấy, nhà giấy hay chơi đoán hình. Omocha-e cho thấy trẻ em đã trở thành người mua tranh.
