Làng quê tuổi thơ trên phim Việt: từ Mùa len trâu đến Tôi thấy hoa vàng

Làng quê tuổi thơ là đề tài điện ảnh Việt Nam quay lại nhiều lần, từ Mùa len trâu (2004) của Nguyễn Võ Nghiêm Minh dựng theo truyện Sơn Nam, đến Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh (2015) và Mắt biếc (2019) của Victor Vũ chuyển thể từ tiểu thuyết Nguyễn Nhật Ánh. Những bộ phim ấy cho thấy trẻ quê chơi gì, chơi ở đâu, và cách người làm phim biến ký ức tuổi thơ thành hình ảnh — với cả cái đẹp lẫn cái được tô vẽ thêm.

Vì sao làng quê tuổi thơ hấp dẫn người làm phim

Với điện ảnh, làng quê và trẻ em là một cặp có sẵn hình ảnh mạnh: cánh đồng rộng, dòng sông, con trâu, bờ tre, ánh chiều vàng; những đứa trẻ chân đất chạy nhảy, cãi nhau, khóc cười không giấu giếm. Không cần thoại nhiều, khán giả đã cảm được.

Đề tài này còn chạm tới khán giả người lớn — phần lớn người xem phim ở rạp hôm nay lớn lên ở nông thôn hoặc có gốc gác từ làng quê. Xem phim tuổi thơ là xem lại chính mình. Điều đó giải thích vì sao vài bộ phim kiểu này đạt được sự quan tâm rộng của khán giả trong nước.

Ba bộ phim tiêu biểu

Mùa len trâu (2004): tuổi mới lớn trên vùng nước nổi

Phim của đạo diễn Nguyễn Võ Nghiêm Minh, dựa trên truyện của nhà văn Sơn Nam — người được mệnh danh là "ông già Nam Bộ", chuyên viết về đất và người miền Tây. "Len trâu" là tập tục của nông dân Nam Bộ xưa: mùa nước lên, đồng ngập, người ta lùa trâu đi xa tìm chỗ còn cỏ, sống nhiều tháng trên đường cùng đàn trâu.

Phim kể về một cậu thiếu niên theo đoàn len trâu, bước vào thế giới của những người đàn ông dày dạn. Đây không phải phim về những cuộc chơi của trẻ nhỏ — đây là phim về tuổi mới lớn, về lúc đứa trẻ phải rời cuộc chơi để làm việc người lớn. Nhưng chính vì thế nó cho thấy một mặt ít được nói của tuổi thơ nông thôn xưa: ở nhiều vùng, trẻ phải lao động sớm, và cuộc chơi chen vào giữa những ngày làm việc.

Hình ảnh vùng nước mênh mông, đàn trâu bơi qua đồng ngập, những đêm trên ghe là điều làm phim được nhớ. Phim được giới thiệu ở nhiều liên hoan phim quốc tế.

Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh (2015): tuổi thơ trong ánh nắng

Phim của Victor Vũ chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của Nguyễn Nhật Ánh (2010). Câu chuyện xoay quanh hai anh em Thiều, Tường và cô bạn Mận ở một làng quê nghèo miền Trung những năm 1980: những ghen tị vụng về giữa hai anh em, tình cảm trẻ con chớm nở, những buổi chạy chơi ngoài đồng, những chuyện kể đáng sợ lúc chiều tối.

Phim quay chủ yếu ở Phú Yên, với những cánh đồng lúa, đồi cỏ, bãi biển và nhà tranh dựng lại. Sau khi phim ra rạp, một số điểm quay ở Phú Yên trở thành nơi du khách tìm đến.

Điều phim làm tốt là bắt được nhịp chơi của trẻ: trẻ không chơi theo kế hoạch, trẻ chơi bằng những gì có trong tay — một con vật nhỏ, một khoảng đồng trống, một câu chuyện ma. Đồng thời phim cũng cho thấy cuộc chơi của trẻ có thể làm tổn thương nhau, và trẻ học lớn lên qua những tổn thương ấy.

Mắt biếc (2019): tuổi thơ là phần mở đầu

Cũng của Victor Vũ, cũng từ tiểu thuyết Nguyễn Nhật Ánh (1990). Phim chủ yếu kể chuyện tình yêu không trọn của Ngạn dành cho Hà Lan, nhưng phần mở đầu là tuổi thơ của hai đứa ở làng Đo Đo: cùng đi học, cùng chơi, những kỷ niệm làm nền cho tình cảm về sau. Ở đây, tuổi thơ được dựng như một thời trong trẻo, đối lập với thành phố và sự đổi thay khi lớn lên.

So sánh ba bộ phim

Những hình ảnh tuổi thơ quen thuộc trên phim

• Chạy trên bờ ruộng: cảnh trẻ chạy theo bờ ruộng, máy quay lùi xa, là hình ảnh gần như "bắt buộc" của phim làng quê.
• Con trâu: vừa là bạn, vừa là việc. Trẻ cưỡi trâu, tắm trâu, ngủ trên lưng trâu.
• Dòng sông, ao làng: trẻ tắm, bắt cá, chơi đùa dưới nước — trên phim thường rất đẹp, nhưng ngoài đời là nơi nhiều tai nạn đuối nước.
• Chuyện ma lúc chiều tối: trẻ kể cho nhau nghe, rủ nhau đi qua chỗ "có ma" để thử gan.
• Trường làng: lớp học đơn sơ, giờ ra chơi với những trò dân gian.
• Tiếng gọi về nhà: mẹ, bà gọi vọng ra đồng lúc chạng vạng — kết thúc một ngày chơi.

Phim tuổi thơ và sự lý tưởng hoá

Phim là nghệ thuật, và người làm phim có quyền chọn cái đẹp. Nhưng khi xem, cũng nên nhớ:

• Ánh sáng được chọn: những cảnh nắng vàng, đồng xanh được quay vào giờ đẹp nhất, mùa đẹp nhất. Làng quê thật có mưa dầm, có bùn lầy, có những ngày nóng như rang.
• Cái nghèo được làm mềm: phim nhắc đến nghèo, nhưng ít khi cho thấy đói, bệnh, trẻ bỏ học.
• Nguy hiểm bị lãng mạn hoá: trẻ tắm sông không người lớn, trèo cây cao, đi đêm — trên phim là kỷ niệm đẹp, ngoài đời cần sự trông nom.

Điều đó không làm phim kém giá trị. Nó chỉ nhắc rằng phim là ký ức được dựng lại, không phải tư liệu.

Đặt cạnh điện ảnh thế giới

Phim về tuổi thơ làng quê có mặt ở nhiều nền điện ảnh. Hàng xóm của tôi là Totoro (1988) của Miyazaki Hayao vẽ hai chị em ở vùng quê Nhật, chơi giữa rừng cây, cánh đồng lúa. Abbas Kiarostami ở Iran có phim năm 1987 về một cậu bé đi tìm nhà bạn để trả cuốn vở. Mỗi phim một cách, nhưng đều tin rằng thế giới nhìn qua mắt trẻ con đáng được kể. Phim Việt về làng quê tuổi thơ còn ít so với những đề tài khác, và khoảng trống ấy vẫn chờ người làm phim.

Góc nhìn hôm nay: xem phim cùng con

• Chọn phim theo tuổi: Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh có nhiều cảnh trẻ em, hợp để gia đình xem cùng trẻ lớn; nên xem phân loại độ tuổi của phim trước. Mắt biếc có nội dung tình cảm người lớn, hợp hơn với tuổi thiếu niên.
• Dừng lại hỏi chuyện: "Các bạn trong phim chơi gì? Con có muốn thử không? Cái gì trong phim thì không an toàn?"
• Đọc sách sau khi xem: đối chiếu phim với tiểu thuyết Nguyễn Nhật Ánh, xem phim đã thêm, bớt gì.
• Kể tuổi thơ của bố mẹ: phim là cái cớ để bố mẹ nói "hồi bố cũng chạy trên bờ ruộng như thế".