Văn học thế giới có nhiều trang kinh điển về trẻ em chơi đùa. Những cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer (1876) của Mark Twain có cảnh Tom biến việc quét vôi hàng rào thành "đặc quyền" khiến bạn bè xin được làm, và những buổi đóng vai cướp biển, Robin Hood bên bờ sông Mississippi. Cuộc chiến cúc áo (1912) của Louis Pergaud kể về hai làng trẻ con Pháp đánh nhau bằng gậy gỗ và cắt cúc áo của tù binh. Đọc hai cuốn này, ta thấy cuộc chơi của trẻ vừa sáng tạo, vừa có luật lệ, vừa có cả mặt tối.
Tom Sawyer: cậu bé biết biến việc thành cuộc chơi
Mark Twain (tên thật Samuel Clemens) dựng thị trấn St. Petersburg trong truyện theo Hannibal, bang Missouri, nơi ông lớn lên bên sông Mississippi những năm 1840. Tom Sawyer là cậu bé mồ côi sống với dì Polly, nghịch ngợm, mê phiêu lưu, ghét học và ghét đi lễ nhà thờ.
Cảnh quét vôi hàng rào
Cảnh nổi tiếng nhất nằm ở đầu truyện. Bị dì Polly phạt quét vôi hàng rào vào một sáng thứ Bảy, Tom chán nản. Rồi cậu nảy ra mẹo: giả vờ say mê công việc, làm như quét vôi là một nghệ thuật hiếm ai được thử. Bạn bè đi ngang, tò mò, rồi xin được quét — và phải "trả" cho Tom bằng một quả táo, một con diều, một viên bi. Cuối buổi, hàng rào được quét ba lớp, còn Tom giàu lên với cả đống đồ lặt vặt.
Mark Twain rút ra một nhận xét hài hước: công việc là thứ người ta buộc phải làm, còn chơi là thứ người ta không buộc phải làm. Nhận xét này về sau được các nhà nghiên cứu về chơi nhắc lại nhiều lần, vì nó chạm đúng một đặc điểm cốt lõi mà Johan Huizinga cũng nêu trong Homo Ludens (1938): chơi là hoạt động tự nguyện.
Cướp biển trên đảo Jackson và Robin Hood trong rừng
Tom và bạn bè — Joe Harper, Huckleberry Finn — đóng vai Robin Hood trong rừng, cầm kiếm gỗ, đọc thuộc lời thoại theo sách. Có lúc cả nhóm trốn ra đảo Jackson giữa sông làm "cướp biển", để rồi cả thị trấn tưởng chúng đã chết đuối, và chúng lẻn về dự chính lễ tang của mình.
Những cảnh này cho thấy trẻ con chơi đóng vai rất nghiêm túc: có kịch bản, có luật ("Robin Hood không bao giờ bị đánh bại như thế!"), có tranh cãi về việc diễn đúng sách. Đây là kiểu chơi mà nhà xã hội học Roger Caillois gọi là mimicry — nhập vai.
Cuộc chiến cúc áo: hai làng, hai đội quân trẻ con
Louis Pergaud (1882–1915) là thầy giáo làng ở vùng Franche-Comté, miền đông nước Pháp. La Guerre des boutons (1912) kể về trẻ con hai làng Longeverne và Velrans, đời này qua đời khác là "kẻ thù" của nhau. Đứng đầu đám trẻ Longeverne là cậu Lebrac.
Cuộc chiến của chúng có luật riêng: bắt được "tù binh" phe kia thì cắt hết cúc áo, dây quần, dây giày, để nó về nhà quần tụt, áo bung — và bị bố mẹ đánh vì làm hỏng quần áo. Để tránh mất cúc, đám trẻ Longeverne nghĩ ra những mẹo buồn cười, có lúc cởi hết quần áo ra trận. Chúng góp tiền mua cúc dự trữ, lập "kho báu" cất giấu, rồi lại cãi nhau vì kho báu ấy.
Cuốn sách hài hước, đôi chỗ thô ráp, và không hề lý tưởng hoá trẻ con: có bạo lực, có phản bội, có trừng phạt. Nhưng nó cũng cho thấy trẻ tự tổ chức xã hội của mình — bầu thủ lĩnh, đặt luật, xử kẻ phản bội — một cách rất "người lớn". Truyện được dựng thành phim nhiều lần ở Pháp, nổi tiếng nhất là bản năm 1962 của đạo diễn Yves Robert.
Những cuốn khác về trẻ em chơi
| Tác phẩm | Tác giả, năm | Nước | Cuộc chơi trong sách |
|---|---|---|---|
| Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn | Mark Twain, 1884 | Mỹ | Phần đầu còn trò "băng cướp" của Tom; phần sau là chuyến đi thật trên sông, nghiêm trọng hơn nhiều |
| Nhóc Nicolas | René Goscinny và Jean-Jacques Sempé, từ 1959 | Pháp | Nhóm bạn trường tiểu học chơi ở bãi đất trống, giờ ra chơi, cãi nhau, đánh nhau rồi lại thân |
| Truyện về làng Bullerbyn | Astrid Lindgren, từ 1947 | Thuỵ Điển | Sáu đứa trẻ ở ba trang trại nhỏ chơi theo mùa: tuyết, Giáng sinh, mùa hè, chơi nhà trên cây |
| Emil và các thám tử | Erich Kästner, 1929 | Đức | Nhóm trẻ Berlin tự tổ chức theo dấu kẻ trộm — cuộc chơi thám tử thành chuyện thật |
| Totto-chan bên cửa sổ | Kuroyanagi Tetsuko, 1981 | Nhật Bản | Trường Tomoe với lớp học trong toa tàu cũ, nơi trẻ được tự do chơi và học |
Những điều văn học nói về cuộc chơi của trẻ
- Trẻ chơi bằng truyện: Tom đóng vai Robin Hood theo sách; trẻ Longeverne đánh trận như lính. Trẻ lấy chất liệu từ những gì nghe, đọc, thấy rồi biến thành cuộc chơi.
- Trẻ cần luật: cả hai cuốn đều đầy những cuộc tranh cãi về luật — điều Jean Piaget cũng quan sát được ở trẻ Thuỵ Sĩ chơi bi trong nghiên cứu năm 1932.
- Trẻ cần không gian ngoài tầm mắt người lớn: đảo giữa sông, khu rừng, bãi đất giữa hai làng. Cuộc chơi hay nhất xảy ra nơi người lớn không thấy.
- Cuộc chơi có mặt tối: bắt nạt, bạo lực, trả thù. Văn học không giấu điều đó, và người lớn đọc lại sẽ thấy rõ ranh giới mỏng giữa trò đùa và tổn thương.
Đặt cạnh văn học Việt Nam
Nhóm bạn của Nguyễn Nhật Ánh trong Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ có nét gần Tom Sawyer: cũng bày trò, cũng tự đặt luật, cũng nhìn thế giới người lớn bằng con mắt hoài nghi. Những trận "đánh nhau" giữa trẻ hai xóm ở làng quê Việt xưa — ném đất, đánh trận giả bằng cành tre — cũng là phiên bản Việt của Cuộc chiến cúc áo, dù chưa có cuốn sách nào kể lại nổi tiếng như vậy.
Điều thú vị là ở mọi nền văn hoá, trẻ con chơi đánh trận giả, đóng vai cướp biển, chia phe theo xóm. Văn chương chỉ ghi lại điều trẻ em vốn vẫn làm.
Góc nhìn hôm nay: đọc cùng con
- Tom Sawyer có nhiều bản dịch và bản rút gọn tiếng Việt, hợp với trẻ từ khoảng mười tuổi. Cảnh quét vôi hàng rào có thể đọc riêng cho trẻ nhỏ hơn. Lưu ý sách viết ở thế kỷ 19 nên có những chi tiết, cách gọi về người da màu phản ánh định kiến thời đó — nên giải thích cho trẻ.
- Cuộc chiến cúc áo có nhiều cảnh bạo lực và lời lẽ thô, hợp với thiếu niên hơn; có thể xem bản phim cùng con lớn và bàn về ranh giới giữa chơi và đánh nhau thật.
- Nhóc Nicolas, truyện Bullerbyn, Totto-chan hợp với trẻ tiểu học, nhẹ nhàng và vui.
- Sau khi đọc, thử "mẹo hàng rào" của Tom với việc nhà: biến việc dọn phòng thành một cuộc chơi có luật. Trẻ thường thích — và bố mẹ cũng học được một điều về sức mạnh của chữ "chơi".
Câu hỏi thường gặp
Cảnh quét vôi hàng rào trong Tom Sawyer kể gì?
Bị phạt quét vôi hàng rào, Tom giả vờ say mê công việc đến mức bạn bè tò mò xin được làm và còn trả cho cậu táo, diều, bi. Mark Twain rút ra nhận xét hài hước rằng công việc là thứ bị buộc phải làm, còn chơi là thứ không ai buộc.
Cuộc chiến cúc áo là truyện gì?
Đó là tiểu thuyết La Guerre des boutons (1912) của nhà văn Pháp Louis Pergaud, kể về trẻ con hai làng Longeverne và Velrans đánh trận giả và cắt cúc áo của tù binh. Truyện được dựng thành phim nhiều lần, nổi tiếng nhất là bản năm 1962.
Tom Sawyer hợp với trẻ mấy tuổi?
Bản dịch đầy đủ hợp với trẻ từ khoảng mười tuổi, trẻ nhỏ hơn có thể đọc bản rút gọn hoặc nghe bố mẹ đọc từng đoạn. Bố mẹ nên giải thích những chi tiết phản ánh định kiến của thế kỷ 19.
Sách thiếu nhi nước ngoài nào kể về trẻ em chơi đùa?
Ngoài Tom Sawyer và Cuộc chiến cúc áo, có thể đọc Nhóc Nicolas, truyện về làng Bullerbyn của Astrid Lindgren, Emil và các thám tử của Erich Kästner và Totto-chan bên cửa sổ của Kuroyanagi Tetsuko.
