Tī rākau là lối chơi que gậy theo nhịp hát của người Maori ở New Zealand: hai hoặc nhiều người ngồi đối diện, mỗi người cầm hai que gỗ, vừa hát vừa gõ que xuống đất, gõ vào nhau rồi tung que cho bạn đối diện bắt. Nhịp càng về sau càng nhanh, que bay qua lại trong không trung mà không được rơi. Đây là một phần quen thuộc của văn hoá Maori, được dạy trong nhiều trường học New Zealand.
Tên gọi và đồ dùng
Trong tiếng Maori (te reo Māori), "rākau" nghĩa là cây, gỗ, que gậy. "Tī rākau" có thể hiểu là "que gỗ" hay "lối chơi que gỗ". Dấu gạch ngang trên chữ "ī" và "ā" là dấu kéo dài nguyên âm trong chữ viết Maori; viết đúng là tôn trọng ngôn ngữ ấy.
Đồ dùng chỉ là những que gỗ tròn, nhẵn, dài chừng một cẳng tay. Ngày xưa que được đẽo từ gỗ cây quanh làng; ngày nay ở trường học người ta dùng que gỗ tiện sẵn, có khi được sơn hoặc khắc hoa văn. Mỗi người cầm hai que, mỗi tay một que.
Cách chơi: gõ, chuyền, tung, bắt
Người chơi thường quỳ hoặc ngồi xếp bằng thành từng cặp, đối mặt nhau, cách nhau chừng một sải tay. Một bài hát (waiata) giữ nhịp cho cả nhóm. Mỗi phách trong bài ứng với một động tác. Một chuỗi động tác cơ bản có thể như sau:
- Gõ đầu que xuống đất trước mặt.
- Gõ hai que của mình vào nhau.
- Tung que tay phải sang cho bạn đối diện, đồng thời bắt que bạn tung sang.
- Gõ lại xuống đất, gõ que vào nhau.
- Tung que tay trái, bắt que bạn tung.
- Đổi tay, tung cả hai que cùng lúc, hoặc lật que trên không rồi bắt lại.
Khi đã thuần, nhóm có thể ngồi thành vòng tròn, chuyền que sang người bên cạnh thay vì đối diện, hoặc mỗi cặp làm một chuỗi động tác khác nhưng cùng một nhịp. Cái đẹp của tī rākau là âm thanh: hàng chục que gỗ gõ xuống đất cùng phách nghe như tiếng trống, chen giữa là tiếng hát.
Bài hát giữ nhịp
Không có một bài hát "chuẩn" duy nhất cho tī rākau. Nhiều waiata tiếng Maori có nhịp đều được dùng. Ở trường học New Zealand, một bài rất quen với trẻ em khi chơi que là "E papa waiari", bài hát có nhịp vui và lời dễ thuộc. Người lớn có thể hát chậm ở lượt đầu, rồi nhanh dần khi trẻ đã bắt được nhịp.
Vì bài hát là tiếng Maori, chơi tī rākau cũng là một cách để trẻ em New Zealand, kể cả trẻ không phải người Maori, học những câu tiếng Maori đầu tiên. Đây là một lý do lối chơi này được các trường đưa vào chương trình, nhất là trong Tuần lễ tiếng Maori hằng năm.
Từ luyện tay đến biểu diễn
Nhiều tài liệu về văn hoá Maori kể rằng các lối chơi que gậy như tī rākau từng giúp người trẻ luyện sự khéo tay, phản xạ và phối hợp mắt – tay — những kỹ năng cần cho việc dùng vũ khí gỗ truyền thống và cho lao động hằng ngày. Đây là cách giải thích phổ biến trong cộng đồng; khó tìm tư liệu viết từ xa xưa để đối chiếu, vì văn hoá Maori trước thế kỷ 19 chủ yếu truyền miệng.
Ngày nay tī rākau xuất hiện ở ba nơi chính:
| Nơi | Hình thức | Mục đích |
|---|---|---|
| Lớp học, sân trường | Từng cặp học sinh chơi theo bài hát | Học nhịp, học tiếng Maori, phối hợp tay mắt |
| Nhóm kapa haka | Tiết mục biểu diễn có que, có đội hình | Biểu diễn văn hoá Maori |
| Gia đình, marae | Người lớn dạy trẻ trong các dịp tụ họp | Gìn giữ tập quán, gắn kết các thế hệ |
Marae là không gian sinh hoạt cộng đồng của người Maori, nơi diễn ra các nghi lễ đón khách, tang lễ, hội họp. Trẻ em lớn lên ở marae thường học tī rākau từ anh chị, cô dì, chứ không phải từ sách.
Đặt cạnh đánh chuyền, múa sạp và tinikling
Người Việt nhìn tī rākau sẽ thấy ngay hai người anh em quen thuộc:
| Lối chơi | Nơi | Que gậy | Nhịp |
|---|---|---|---|
| Tī rākau | New Zealand (Maori) | Mỗi người hai que ngắn, tung bắt | Bài hát waiata |
| Đánh chuyền | Việt Nam | Một bó que chuyền nhỏ và một quả tung | Câu vè đếm "một mốt, chân chống…" (lời mỗi nơi một khác) |
| Múa sạp | Việt Nam, nhất là đồng bào Thái, Mường | Hai thanh tre dài gõ mở – khép trên sàn | Nhạc, tiếng gõ tre |
| Tinikling | Philippines | Hai cây tre dài gõ mở – khép | Nhạc dân gian |
Đánh chuyền giống tī rākau ở chỗ que gỗ, đôi tay khéo và câu hát đếm đi cùng nhau. Khác ở chỗ đánh chuyền thường do một người chơi lần lượt, bạn bè ngồi xem và đếm, còn tī rākau là hai người phải khớp nhịp với nhau. Múa sạp và tinikling thì gần ở tiếng gõ tre và nhịp đều, nhưng người ta nhảy chân qua tre chứ không tung bắt.
So sánh kiểu này không nhằm nói trò nào "sinh ra" trò nào. Nhiều nền văn hoá ở xa nhau, không có quan hệ trực tiếp, vẫn tìm đến cùng một chất liệu — que gỗ, tre — và cùng một nhu cầu: làm nhịp chung bằng tay, bằng chân, cùng hát.
Trẻ học gì khi chơi tī rākau
- Phối hợp hai tay: tay trái và tay phải làm động tác khác nhau trong cùng một nhịp.
- Phối hợp với người khác: tung que đúng lúc bạn sẵn sàng bắt; điều chỉnh khi bạn chậm.
- Nhịp điệu và trí nhớ: nhớ chuỗi động tác gắn với lời hát.
- Tập trung: nhìn que bay tới mà không quên nhịp.
- Ngôn ngữ và văn hoá: học lời hát tiếng Maori, hiểu một cộng đồng khác.
Thú vị là tī rākau không có người thắng kẻ thua. Mục tiêu là cả cặp, cả nhóm cùng giữ được nhịp đến hết bài mà không rơi que. Đó là kiểu chơi hợp tác, khác với phần lớn lối chơi sân trường có đuổi bắt, có loại.
Góc nhìn hôm nay: thử tī rākau với trẻ ở nhà
- Que: dùng que gỗ tròn nhẵn, dài khoảng 30–40 cm, không dăm, không đầu nhọn. Ống giấy cứng cuộn chặt hoặc que xốp cũng được cho trẻ nhỏ.
- Bắt đầu không tung: chỉ gõ xuống đất và gõ que vào nhau theo nhịp hát, thật chậm.
- Tung nhẹ, khoảng cách ngắn: ngồi gần nhau, tung que thẳng đứng, không xoay vòng.
- Không vung que gần mặt: nhắc trẻ giữ que thấp hơn vai khi tung.
- Dùng bài hát Việt: nếu chưa thuộc bài Maori, ghép động tác vào một câu đồng dao có nhịp đều, rồi kể cho trẻ rằng ở New Zealand các bạn hát bằng tiếng Maori.
Muốn tìm hiểu đúng hơn, người lớn có thể xem các tài liệu giáo dục văn hoá Maori do các cơ quan giáo dục New Zealand phát hành, hoặc các tiết mục kapa haka được ghi hình. Khi giới thiệu cho trẻ, nên nói rõ đây là văn hoá của một dân tộc cụ thể, gọi đúng tên, tôn trọng lời hát, thay vì coi nó như một trò "lạ".
Câu hỏi thường gặp
Tī rākau là gì?
Tī rākau là lối chơi que gậy theo nhịp hát của người Maori ở New Zealand. Người chơi ngồi đối diện, mỗi người cầm hai que gỗ, gõ xuống đất, gõ vào nhau và tung que cho nhau theo nhịp một bài hát.
Rākau nghĩa là gì?
Trong tiếng Maori, "rākau" nghĩa là cây, gỗ hoặc que gậy. Từ này xuất hiện trong nhiều cụm từ liên quan đến đồ gỗ và vũ khí gỗ truyền thống của người Maori.
Tī rākau dùng bài hát nào?
Không có bài bắt buộc; nhiều bài hát tiếng Maori có nhịp đều đều dùng được. Ở trường học New Zealand, "E papa waiari" là một bài rất quen khi trẻ chơi que.
Tī rākau có giống múa sạp không?
Giống ở tiếng gõ gỗ, tre và nhịp đều. Khác ở chỗ múa sạp là nhảy chân qua hai thanh tre dài khép mở, còn tī rākau là tung bắt que ngắn bằng tay. Gần hơn với tī rākau là đánh chuyền của trẻ Việt, cũng dùng que và câu hát đếm.
Tī rākau có thắng thua không?
Thường là không. Mục tiêu là cả cặp hoặc cả nhóm giữ được nhịp đến hết bài mà không rơi que. Vì vậy đây là lối chơi hợp tác, hợp để tập phối hợp và gắn kết nhóm.
