Grandmother's Footsteps, 1-2-3 Soleil, Ochs am Berg: lối đứng im châu Âu

Grandmother's Footsteps ở Anh, 1, 2, 3, Soleil ở Pháp, Ochs am Berg ở Đức là cùng một lối chơi: một bạn đứng quay lưng, cả nhóm rón rén tiến lại, hễ bạn ấy quay mặt thì ai còn nhúc nhích sẽ bị gọi tên và phải lùi về vạch xuất phát. Gần như nước nào ở châu Âu cũng có một bản, mỗi nơi một câu hô riêng. Trẻ Việt quen nó dưới tên "một, hai, ba, đứng im" hay "đèn xanh đèn đỏ" ở sân trường.

Cách chơi chung: một người quay lưng, cả nhóm tiến lên

Bộ khung của lối chơi này đơn giản đến mức trẻ năm tuổi cũng nắm được sau một lượt xem:

• Một bạn làm "người canh", đứng sát tường hoặc gốc cây, quay lưng về phía nhóm.
• Cả nhóm đứng ở vạch xuất phát cách đó chừng mười đến hai mươi bước.
• Người canh hô một câu có nhịp. Trong lúc hô, nhóm được phép tiến lên.
• Hô xong, người canh quay phắt lại. Ai bị bắt gặp đang cử động thì về lại vạch.
• Ai chạm được lưng người canh trước thì thắng, thường được làm người canh lượt sau.

Chỗ thú vị nằm ở câu hô. Người canh có thể hô chậm rãi rồi đột ngột hô thật nhanh, khiến cả nhóm bị bắt quả tang trong tư thế một chân co lên. Người tiến lên thì phải đoán nhịp, chọn bước dài hay bước ngắn, và giữ thăng bằng khi đứng sững lại. Cả cuộc chơi là một cuộc đọ nhịp giữa người nói và người nghe.

Mỗi nước một câu hô

Bảng dưới đây gom những bản quen thuộc nhất ở châu Âu và vài nơi khác. Tên gọi và câu hô có thể khác chút ít giữa các vùng trong cùng một nước.

Nhìn bảng sẽ thấy câu hô hầu như luôn có hai phần: một phần đếm hoặc gọi tên để giữ nhịp, và một từ cuối báo hiệu "quay lại đây". Ở Pháp từ ấy là "soleil", ở Ý là "stella", ở Ba Lan là cả một mụ phù thuỷ trong truyện cổ. Trẻ Ba Lan vừa chơi vừa được dọa yêu bằng nhân vật quen thuộc nhất trong truyện kể của chúng.

Grandmother's Footsteps: bà ngoại và lối chơi sân sau nước Anh

Tên tiếng Anh gợi ra một cảnh rất đời thường: bọn trẻ rón rén sau lưng bà, sợ bà quay lại bắt gặp. Ở bản Anh, người canh không nhất thiết hô câu nào. Bạn ấy cứ đứng quay mặt vào tường và quay lại bất cứ lúc nào mình muốn. Không có nhịp báo trước, nên nhóm phải dựa vào tai: nghe tiếng sỏi lạo xạo, tiếng giày lệt sệt, tiếng cười khúc khích của chính bạn mình.

Vợ chồng Iona và Peter Opie, hai nhà sưu tầm văn hoá trẻ em nổi tiếng nhất nước Anh, đã ghi lại lối chơi này cùng hàng trăm lối chơi đường phố khác trong cuốn sách năm 1969 về trẻ em chơi ở phố và sân trường. Lối chơi này hợp với nhóm trộn tuổi: không cần chạy nhanh, không cần khoẻ, chỉ cần tinh ý, nên đứa bé nhất vẫn có cơ hội thắng.

Có một biến thể hay được dùng ở các lớp kịch và sân trường Anh: người tiến lên phải lấy trộm một chùm chìa khoá đặt sau lưng người canh rồi mang về vạch mà không bị phát hiện. Bản lấy chìa khoá biến cuộc chơi thành chuyện phối hợp: một bạn lấy được rồi lén chuyền cho bạn khác, người canh phải đoán xem ai đang giữ.

1, 2, 3, Soleil và câu hô ở các nước nói tiếng Latinh

Ở Pháp, Ý, Tây Ban Nha, câu hô gọn và có nhịp đếm rõ. Người canh hô "un, deux, trois" rồi kéo dài hoặc đột ngột ngắt từ cuối. Vì câu hô cố định, trẻ thường thi nhau hô thật nhanh để bắt lỗi bạn. Động tác "đứng sững" theo hiệu lệnh rất gần với điều trẻ cần học khi xếp hàng hay qua đường, nên lối chơi này hay được thầy cô mẫu giáo ở nhiều nước mượn dùng trong giờ sinh hoạt.

Ở Tây Ban Nha, "pica pared" nghĩa là gõ vào tường: người canh vỗ tay lên tường khi hô xong rồi quay lại. Động tác vỗ tường cho trẻ phía sau một tín hiệu nghe được, chứ không chỉ nhìn được. Đó là chi tiết nhỏ mà hay, vì nó giúp cả bạn đứng ở hàng cuối, không nhìn rõ, cũng chơi được công bằng.

Ochs am Berg: con bò đực trên núi

Câu hô Đức và Áo nghe hơi lạ: "con bò đực trên núi". Không ai biết chắc vì sao lại là con bò đực. Có cách giải thích rằng trẻ chỉ cần một cụm từ có nhịp để đếm, còn nghĩa không quan trọng. Đây là hiện tượng rất phổ biến trong văn hoá trẻ em: lời hô, lời đếm thường giữ âm thanh và nhịp điệu lâu hơn giữ nghĩa. Bài "nu na nu nống" của ta cũng vậy, nhiều câu đọc lên không ai giảng được nghĩa đầy đủ, nhưng trẻ vẫn thuộc.

Ở một số vùng nói tiếng Đức, người canh không đứng ở tường mà đứng giữa sân, cả nhóm tiến lại từ mọi phía. Bản này khó hơn nhiều với người canh, vì quay lại chỉ nhìn được nửa sân.

Vì sao lối chơi này có mặt khắp nơi

Chưa ai tìm được một "điểm xuất phát" của lối chơi đứng im. Các nhà nghiên cứu văn hoá trẻ em thường đưa ra hai khả năng, và cả hai có thể cùng đúng.

1. Lan truyền: trẻ em di cư, đi học, nghỉ hè ở nhà họ hàng nước khác và mang lối chơi theo. Thế kỷ 20, sách giáo khoa thể dục và chương trình mẫu giáo cũng in lại những lối chơi này, nên chúng đi xa nhanh hơn.
2. Tự nảy sinh: trò này dựa trên một tình huống ai cũng gặp, là lén làm điều gì sau lưng người lớn. Trẻ ở hai nơi chưa từng gặp nhau vẫn có thể nghĩ ra một luật giống nhau.

Bằng chứng chắc chắn thì ít, vì trước thế kỷ 19 hiếm ai ghi chép cách trẻ con chơi. Nói lối chơi này "có từ thời trung cổ" hay "do một nước nào phát minh" là nói quá điều tư liệu cho phép.

Trẻ học được gì khi đứng im đúng lúc

Đứng im khi có hiệu lệnh nghe có vẻ dễ, nhưng với trẻ nhỏ đó là việc khó. Cơ thể đang lao lên, đầu phải ra lệnh dừng lại trong tích tắc. Các nhà tâm lý học gọi đó là năng lực tự kiềm chế. Một nghiên cứu nổi tiếng của Tominey và McClelland công bố năm 2011 đã dùng những lối chơi kiểu "đèn đỏ, đèn xanh" trong giờ sinh hoạt vòng tròn ở lớp mẫu giáo Mỹ, và ghi nhận trẻ chơi đều đặn có tiến bộ về khả năng kiềm chế hành vi. Chuyện này được bàn kỹ hơn trong mục "Trẻ học gì khi chơi" của wiki.

Ngoài chuyện kiềm chế, lối chơi còn tập cho trẻ:

• Giữ thăng bằng khi đứng một chân, khi dừng giữa bước chạy.
• Đọc nhịp lời nói của người khác, đoán lúc nào câu hô sắp hết.
• Chấp nhận phán quyết: người canh nói "thấy cậu động rồi" thì phải lùi về, kể cả khi mình nghĩ mình đứng yên.
• Làm người canh công bằng: không được chỉ bắt lỗi bạn mình ghét, không quay lại liên tục để không ai tiến được.

Điểm cuối cùng thường gây cãi nhau nhiều nhất. Trẻ hay tự đặt thêm luật như "chỉ được quay lại sau khi hô hết câu" hay "bắt lỗi phải gọi đúng tên". Những luật nhỏ ấy cho thấy nhóm đang tự học cách giữ cuộc chơi công bằng.

Đặt cạnh "một, hai, ba, đứng im" của trẻ Việt

Ở ta, lối chơi này phổ biến nhất trong sân trường và các lớp kỹ năng, có nơi gọi là "đèn xanh đèn đỏ", có nơi gọi theo câu hô "một, hai, ba, dừng" hoặc "tượng". Trò "tượng" ở nhiều xóm lại hơi khác: một người hô, cả nhóm đang chạy nhảy phải đứng sững trong tư thế bất kỳ, ai cười hay cử động trước thì thua. Đó là anh em gần với lối đứng im, nhưng không có màn tiến lại gần người canh.

Từ năm 2021, lối chơi đứng im được nhiều người Việt biết đến hơn qua loạt phim sinh tồn Hàn Quốc nổi tiếng năm đó, trong đó bản Hàn "hoa mộc cận đã nở" xuất hiện ở tập đầu. Nhiều phụ huynh kể con mình bắt đầu hô câu tiếng Hàn ở sân trường dù chưa xem phim. Đây là dịp tốt để kể cho trẻ biết lối chơi ấy vốn hiền lành, có mặt ở hàng chục nước, và ở Pháp trẻ hô "mặt trời", ở Ba Lan trẻ hô tên mụ phù thuỷ.

Góc nhìn hôm nay: chơi cùng con ở nhà và ở sân

Lối chơi đứng im là một trong những lối dễ đưa vào nhà nhất, vì không cần chạy xa:

• Trong phòng khách, người canh đứng ở cửa, nhóm xuất phát từ đầu kia ghế sofa. Dọn đồ dễ vấp trước khi chơi.
• Mỗi lượt đổi một câu hô của một nước trong bảng trên. Trẻ vừa chơi vừa học được vài từ đếm tiếng Pháp, tiếng Ý.
• Với trẻ nhỏ, người lớn làm người canh và quay lại chậm. Với trẻ lớn, cho trẻ làm người canh và tập phán công bằng.
• Ở sân chung cư, chọn chỗ có tường hoặc cột làm điểm canh, tránh lối xe ra vào.

Muốn đọc thêm, người lớn có thể tìm các sưu tập của vợ chồng Opie về trẻ em Anh, hoặc các tuyển tập đồng dao, lời hô của trẻ em Pháp, Đức được in trong sách mẫu giáo của họ. Ngay ở xóm mình, hỏi ông bà và hàng xóm xem ngày xưa họ hô câu gì khi chơi đứng im cũng là một cách sưu tầm thú vị.