Red Rover và British Bulldog: lối chơi sân trường Anh và vì sao bị cấm

Red Rover và British Bulldog là hai lối chơi sân trường nổi tiếng của trẻ em Anh và các nước nói tiếng Anh: Red Rover là hai hàng nắm tay nhau, một bạn chạy lao vào cố phá hàng bên kia; British Bulldog là cả đám chạy băng qua sân, cố không bị nhóm "chó bun" giữa sân tóm lại. Cả hai từng là niềm vui lớn nhất giờ ra chơi của nhiều thế hệ, nhưng cũng bị nhiều trường cấm vì gây gãy tay, trật vai và va đầu.

Red Rover: hai hàng tay nắm tay

Red Rover cần ít nhất mười bạn, chia làm hai đội đứng thành hai hàng đối diện, cách nhau chừng hai mươi bước. Mỗi hàng nắm tay nhau thật chặt. Một đội đồng thanh gọi:

"Red Rover, Red Rover, send Tom right over!" — đại ý: "Red Rover ơi, cho Tom chạy sang đây!"

Bạn bị gọi tên chạy hết sức lao vào hàng bên kia, chọn chỗ hai bàn tay nắm mà mình đoán là yếu nhất. Nếu phá được hàng, bạn ấy được chọn một người đem về đội mình. Nếu bị hàng giữ lại, bạn ấy phải ở lại nhập vào đội đối phương. Cuộc chơi kéo dài đến khi một đội còn quá ít người để giữ hàng.

Cái hay của Red Rover nằm ở chiến thuật nhỏ: đội gọi tên thường chọn bạn nhỏ con nhất bên kia, vì đoán bạn ấy không phá nổi hàng. Bạn chạy thì nhắm vào chỗ có hai bạn yếu tay đứng cạnh nhau. Hàng giữ thì xếp người khoẻ xen kẽ người yếu. Không cần ai dạy, trẻ tự rút ra những điều đó sau vài lượt.

British Bulldog: băng qua sân không bị tóm

British Bulldog, ở Úc và vài nơi khác gọi là Bullrush, có luật khung như sau:

1. Một hoặc hai bạn làm "chó bun", đứng giữa sân.
2. Cả nhóm còn lại đứng ở một đầu sân.
3. Chó bun hô một câu (ở nhiều trường là "British Bulldog, one, two, three!"), cả nhóm phải chạy băng sang đầu kia.
4. Ai bị chó bun tóm và giữ được đủ lâu thì trở thành chó bun ở lượt sau.
5. Bạn cuối cùng chưa bị bắt là người thắng.

Điểm gây tranh cãi là cách "bắt". Ở bản nhẹ, chỉ cần chạm tay vào người là bị bắt, giống đuổi bắt thường. Ở bản mạnh, chó bun phải nhấc hẳn người chạy lên khỏi mặt đất và giữ đủ để hô một câu đếm, có nơi gọi là "crowning". Bản mạnh biến cuộc chơi thành những cú vật, quật, đè người trên sân bê tông. Càng về cuối, số chó bun càng đông, một người chạy có thể bị ba bốn bạn lao vào cùng lúc.

Bảng so sánh hai lối chơi

Lịch sử: từ sân trường thế kỷ 19 đến những bài báo về lệnh cấm

Không ai biết chính xác hai lối chơi này xuất hiện từ khi nào. Các lối chơi kiểu "hai hàng gọi tên nhau" và "chạy băng qua người đứng giữa" đã được ghi chép trong sách về trẻ em Anh và Mỹ từ thế kỷ 19. Nhà sưu tầm người Mỹ William Wells Newell, trong cuốn sách năm 1883 về trẻ em Mỹ chơi và hát, đã ghi những bài hát mà trẻ đứng thành hai hàng, tiến lùi đối đáp nhau, kiểu cuộc chơi hàng đối hàng rất gần với tinh thần Red Rover. Vợ chồng Iona và Peter Opie, trong khảo sát lớn năm 1969 về trẻ em chơi ở phố và sân trường Anh, ghi nhận lối chạy băng qua sân với rất nhiều tên gọi khác nhau theo vùng.

Cái tên "Red Rover" có lẽ gắn với hình ảnh tàu cướp biển, người lữ hành phiêu bạt trong văn chương Anh thế kỷ 19, nhưng đây chỉ là phỏng đoán phổ biến, chưa có tư liệu chắc chắn. "British Bulldog" thì lấy hình con chó bun, biểu tượng quen thuộc của sự lì lợm kiểu Anh.

Từ khoảng thập niên 1990 và 2000, báo chí Anh, Mỹ, Canada nhiều lần đưa tin trường này trường kia cấm Red Rover hay British Bulldog sau khi có học sinh bị thương. Những bản tin ấy luôn kéo theo một cuộc tranh luận dài: phụ huynh lo con gãy tay, còn một nhóm khác cho rằng trường học đang "bọc trẻ trong bông", lấy mất của trẻ những cuộc chơi vận động mạnh.

Vì sao nhiều trường cấm

Lý do cấm thường không phải vì lối chơi "xấu", mà vì chỗ chơi và cách chơi:

• Mặt sân cứng: phần lớn sân trường đô thị là bê tông, nhựa đường. Một cú quật ngã trên cỏ có khi chỉ là cười xoà, trên bê tông có thể là chấn thương đầu.
• Chênh lệch thể hình: giờ ra chơi trộn nhiều khối lớp, một bạn lớp năm lao vào hàng của các bạn lớp hai là chuyện dễ xảy ra.
• Lực dồn vào cổ tay, khớp vai: ở Red Rover, khi người chạy lao vào chỗ hai bàn tay nắm chặt, toàn bộ lực dồn vào cánh tay của hai bạn giữ hàng.
• Số đông đè lên một người: cuối British Bulldog, nhiều bạn cùng lao vào một người.
• Khó giám sát: một vài thầy cô trông cả trăm học sinh không thể can kịp khi cuộc chơi leo thang.

Mặt khác, các nhà nghiên cứu về chơi như Anthony Pellegrini chỉ ra rằng chơi đùa thô, xô đẩy, vật nhau ở trẻ thường khác với đánh nhau thật: trẻ cười, thay phiên vai, và tự quay lại chơi tiếp. Vấn đề là phân biệt được khi nào nó vẫn là chơi, khi nào đã quá tay. Chuyện này được bàn thêm ở mục "Trẻ học gì khi chơi" và "Chơi an toàn hôm nay" của wiki.

Những bản sửa mà nhiều trường dùng

Thay vì cấm hẳn, không ít trường và câu lạc bộ thể thao trẻ em chọn cách đổi luật để giữ phần vui, bớt phần nguy:

• Red Rover không nắm tay: hai bạn giữ hàng giơ tay làm "cổng", người chạy phải lách qua mà không bị chạm vai. Hết cảnh lao người vào cánh tay.
• Bulldog bằng khăn: mỗi người chạy giắt một chiếc khăn ở cạp quần, chó bun phải giật được khăn chứ không được ôm người. Cách này giống lối giật đuôi trong nhiều môn thể thao trẻ em.
• Chia theo khối lớp: chỉ cho trẻ cùng lứa chơi với nhau.
• Chọn mặt sân: chỉ chơi trên cỏ hoặc sân có thảm.
• Đi bộ nhanh thay chạy: với trẻ nhỏ, đi bộ nhanh đã đủ vui mà ít ngã.

Đặt cạnh trò Việt: cướp cờ, rồng rắn và "kéo người"

Trẻ Việt không có Red Rover đúng nghĩa, nhưng có nhiều lối chơi cùng tinh thần đội đối đội và giành người. Cướp cờ có hai đội đứng hai bên, gọi số rồi chạy ra giành cờ ở giữa, ai bị đối phương chạm khi mang cờ về là mất lượt. Rồng rắn lên mây có cảnh "thầy thuốc" cố bắt khúc đuôi, cả hàng nắm áo nhau uốn lượn giữ đuôi. Ở nhiều xóm còn có lối hai phe kéo nhau qua vạch, hễ bị kéo qua thì sang phe kia, rất gần với tinh thần Red Rover.

Những trò đó cũng mang rủi ro giống Red Rover: kéo áo, giật tay, ngã ngửa. Luật chi tiết và cách chơi an toàn cho từng trò Việt đã có ở các wiki khác trong hệ; ở đây chỉ cần thấy rằng trẻ khắp nơi đều thích những cuộc giằng co tập thể, và người lớn khắp nơi đều phải tìm cách giữ cho chúng vui mà không quá tay.

Góc nhìn hôm nay: chơi mạnh nhưng có giới hạn

Nếu con hoặc học trò của bạn mê những lối chơi giằng co kiểu Red Rover, có vài điều nên làm trước khi cấm:

• Ngồi với trẻ đặt luật trước: được chạm ở đâu, không được kéo cổ áo, không được quật.
• Thoả thuận một từ "dừng" mà ai hô thì cả nhóm phải dừng ngay.
• Ưu tiên bãi cỏ, sân đất mềm, tránh bê tông và chỗ gần bậc thềm, cột, góc tường.
• Không để trẻ lớn và trẻ nhỏ chênh nhau quá nhiều cùng chơi bản va chạm.
• Người lớn đứng gần đủ để can, nhưng không chen vào làm trọng tài từng lượt.

Muốn hiểu thêm về cuộc tranh luận giữa an toàn và tự do chơi ở sân trường Anh, người đọc có thể tìm các bài viết của những tổ chức vận động cho quyền chơi của trẻ em ở Anh, hoặc các sách của vợ chồng Opie về văn hoá sân trường.