Tag, tig, tiggy, tick, it, he… là những tên khác nhau mà trẻ em Anh và các nước nói tiếng Anh gọi cùng một lối đuổi bắt: một người "bị", chạm vào ai thì người đó "bị" thay. Riêng ở nước Anh, vợ chồng nhà sưu tầm Iona và Peter Opie đã ghi được hàng chục tên gọi theo từng vùng, cùng cả một bộ "từ xin hoà" mà trẻ dùng để tạm dừng cuộc chơi. Đuổi bắt là lối chơi đơn giản nhất, nhưng cũng là nơi văn hoá trẻ em để lại nhiều dấu vết ngôn ngữ nhất.
Đuổi bắt: lối chơi gốc của mọi lối chơi chạy
Luật lõi chỉ có hai câu: một người đuổi, chạm được ai thì người đó thành người đuổi. Không cần đồ dùng, không cần sân kẻ vạch, không cần đủ số người. Hai đứa trẻ cũng chơi được, ba mươi đứa càng vui.
Chính vì luật lõi quá đơn giản, trẻ em ở đâu cũng thêm thắt. Mỗi nhóm, mỗi xóm, mỗi trường có thêm vài luật riêng: chỗ nào là "nhà" không bị bắt, có được bắt lại người vừa bắt mình không, chạm vào áo có tính không. Phần thêm thắt ấy mới là phần trẻ cãi nhau nhiều nhất, và cũng là phần cho thấy trẻ tự xây luật cho cộng đồng của mình.
Bản đồ tên gọi ở nước Anh
Trong cuốn sách năm 1969 về trẻ em chơi ở phố và sân trường, vợ chồng Opie dựa trên khảo sát hàng nghìn học sinh khắp nước Anh, xứ Wales và Scotland. Họ thấy cùng một lối đuổi bắt mà mỗi vùng gọi một kiểu. Một vài tên tiêu biểu:
| Tên gọi | Ghi chú |
|---|---|
| Tig, tiggy | Phổ biến ở nhiều vùng phía bắc nước Anh, Scotland |
| Tag | Tên quen thuộc nhất ở Mỹ, cũng có ở Anh |
| Tick, touch | Gọi theo động tác chạm |
| It, he | Gọi theo vai người đuổi: "you're it", "you're he" |
| Nhiều tên địa phương khác | Gặp ở từng vùng nhỏ, có tên chỉ dùng trong một thị trấn |
Ở Úc, tên phổ biến là "tiggy" hoặc "chasey"; ở New Zealand có "tag" và "tiggy". Người đuổi ở Mỹ gọi là "it", nên câu cửa miệng là "Tag, you're it!" — chạm rồi, cậu bị rồi. Trẻ Việt nói "bị rồi!" hay "mày làm" cũng là cùng một khoảnh khắc trao vai ấy.
Từ xin hoà: "barley", "fainites", "kings"
Một phát hiện nổi tiếng của vợ chồng Opie là bản đồ các "từ xin hoà" (truce terms) — từ mà trẻ hô lên khi cần tạm dừng: buộc lại dây giày, đau chân, hoặc đơn giản là mệt. Hô từ ấy kèm một cử chỉ, thường là bắt chéo ngón tay, thì người đuổi không được bắt mình.
Opie ghi nhận những từ này phân bố theo vùng khá rõ: "barley" ở Scotland và nhiều vùng phía bắc, "fainites" hay "fains" ở đông nam nước Anh, còn "kings", "crosses", "scribs" và nhiều từ khác ở các vùng khác. Bản đồ ấy được giới nghiên cứu ngôn ngữ chú ý vì nó cho thấy trẻ em giữ những từ địa phương rất cũ mà người lớn đã thôi dùng.
Trẻ Việt cũng có "từ xin hoà" riêng, dù ít ai gọi tên nó. Có nơi giơ tay hô "khoan đã", "tạm ngưng", có nơi bắt chéo ngón tay, có nơi ngồi thụp xuống. Ghi lại xem ở xóm mình trẻ dùng cử chỉ gì để xin dừng là một việc sưu tầm nhỏ mà thú vị.
Chọn người đuổi: những bài đếm loại
Trước khi đuổi, phải có người "bị". Trẻ Anh dùng những bài đếm loại (counting-out rhymes) kiểu "Eeny, meeny, miny, moe" hay "One potato, two potatoes": cả nhóm chìa tay hoặc nắm tay, một bạn vừa đọc vừa chỉ lần lượt, chữ cuối rơi vào ai thì người đó ra ngoài hoặc người đó bị.
Ở ta, vai trò này thuộc về oẳn tù tì, "chi chi chành chành" hay những câu đếm như "Xỉa cá mè, đè cá chép". Cách nào cũng nhằm một mục đích: để may rủi, không phải người lớn hay đứa mạnh nhất, quyết định ai bị. Trẻ khắp nơi đều thấy cần một nghi thức công bằng trước khi bắt đầu.
Những biến thể đuổi bắt phổ biến
Từ một luật lõi, trẻ nói tiếng Anh đã sinh ra hàng chục biến thể. Bảng dưới gom những biến thể hay gặp và lối tương tự ở ta:
| Biến thể | Luật thêm | Lối gần với trẻ Việt |
|---|---|---|
| Stuck in the mud | Bị chạm thì đứng im dang chân; bạn chui qua chân là được "cứu" | "Đóng băng – giải băng" ở nhiều sân trường |
| Off-ground tag | Đứng trên chỗ cao (bậc thềm, ghế) thì không bị bắt | "Đuổi bắt chạm cao" ở nhiều xóm |
| Chain tag (chain he) | Ai bị bắt nắm tay người đuổi, chuỗi dài dần | "Bắt dây", "xích người" |
| Shadow tag | Giẫm lên bóng ai là bắt được người đó | Đuổi bắt giẫm bóng buổi chiều |
| Cross tag | Ai chạy cắt ngang giữa người đuổi và người bị đuổi thì thành mục tiêu mới | Ít gặp |
| Ball tag | Ném bóng mềm trúng người là bắt | Ném bóng bao cát |
| Home tag | Có "nhà" hoặc "ao" được nghỉ một lúc | "Về nhà", "chạm gốc cây" |
Shadow tag là ví dụ hay về cách trẻ dùng môi trường: chỉ chơi được khi nắng xiên, bóng dài. Chiều muộn bóng dài, người bị đuổi khó thoát; giữa trưa bóng ngắn, gần như không ai bị bắt. Trẻ tự nhận ra quy luật ánh sáng ấy mà không cần ai dạy.
Đuổi bắt trong văn hoá Anh: từ sách Opie đến sân trường hôm nay
Thế kỷ 19, các sách về trẻ em Anh và Mỹ đã ghi những lối đuổi bắt với tên gọi khác nhau. Nhà sưu tầm người Mỹ William Wells Newell, trong cuốn sách năm 1883, mô tả nhiều kiểu đuổi bắt của trẻ em Mỹ và chỉ ra chúng có họ hàng với lối chơi của trẻ em châu Âu. Vợ chồng Opie thì làm việc trên diện rộng hơn, ghi tên gọi theo từng thị trấn, từng trường.
Điều Opie muốn chỉ ra là trẻ em không chỉ "nhận" văn hoá từ người lớn. Trẻ có một kho văn hoá riêng, truyền từ đứa lớn sang đứa nhỏ, từ khoá học sinh này sang khoá sau, gần như không qua tay người lớn. Những từ như "barley" hay "fainites" sống được qua nhiều thế hệ chính nhờ con đường truyền miệng ấy.
Hôm nay, nhiều sân trường Anh vẫn còn đuổi bắt, nhưng các nhà nghiên cứu sau Opie ghi nhận tên gọi và từ xin hoà đã thay đổi, có nơi rút gọn, có nơi pha lẫn từ phim ảnh và truyền hình. Văn hoá trẻ em không đứng yên, nó luôn được trẻ làm mới.
Trẻ học gì từ một cuộc đuổi bắt
- Vận động: tăng tốc, đổi hướng, phanh gấp — những động tác nền của hầu hết các môn thể thao.
- Phán đoán: ước lượng khoảng cách, đoán hướng chạy của người đuổi.
- Luật và công bằng: thống nhất "nhà" ở đâu, có cho bắt lại ngay không, từ xin hoà có hiệu lực mấy giây.
- Đổi vai: người đuổi thành người bị đuổi chỉ trong một cái chạm. Không ai giữ vai mạnh mãi.
- Đọc người khác: nhìn ra khi nào bạn mệt thật, khi nào bạn giả vờ.
Có một mặt cần để ý: đuổi bắt dễ biến thành chuyện cả nhóm nhắm vào một bạn chạy chậm. Khi một bạn "bị" mãi không thoát vai, cuộc chơi đã thôi là chơi. Chuyện ranh giới giữa trêu đùa và bắt nạt trong đuổi bắt được bàn kỹ ở mục "Chơi an toàn hôm nay".
Góc nhìn hôm nay: giữ đuổi bắt sống ở sân nhỏ
- Chọn mặt sân phẳng, không có bậc thềm hay vật sắc ở mép. Sân chung cư nên tránh lối xe và cửa thang máy.
- Chọn biến thể theo chỗ: sân hẹp thì stuck in the mud hoặc đi bộ nhanh; sân rộng thì chain tag.
- Thống nhất từ xin hoà trước khi chơi, và nhắc rằng từ ấy dùng khi cần thật, không dùng để né mãi.
- Đổi người đuổi sau một khoảng thời gian, để bạn chạy chậm không bị kẹt vai.
- Hỏi trẻ xem ở trường gọi lối đuổi bắt này là gì, có luật riêng gì. Rất có thể mỗi lớp một kiểu.
Muốn đọc thêm, hai cuốn sách của vợ chồng Opie về ngôn ngữ học trò (1959) và trẻ em chơi ở phố, sân trường (1969) là nguồn kinh điển; Thư viện Anh (British Library) cũng lưu trữ nhiều tư liệu ghi âm của họ về lời hô, lời đếm của trẻ em.
Câu hỏi thường gặp
Tag, tig và tiggy có khác nhau không?
Không, đó là các tên gọi khác nhau của cùng một lối đuổi bắt. "Tag" phổ biến ở Mỹ, "tig" và "tiggy" gặp nhiều ở miền bắc nước Anh, Scotland và Úc. Mỗi vùng có thể có thêm vài luật riêng.
Barley và fainites là gì?
Đó là các "từ xin hoà" trẻ em Anh hô lên khi muốn tạm dừng cuộc đuổi bắt, thường kèm bắt chéo ngón tay. Vợ chồng Opie ghi nhận "barley" phổ biến ở Scotland và phía bắc, "fainites" ở đông nam nước Anh.
"You're it" nghĩa là gì?
Đó là câu trẻ Mỹ nói khi vừa chạm vào bạn trong lúc đuổi bắt, nghĩa là "cậu bị rồi" — giờ cậu là người đuổi. Trẻ Việt có câu tương tự như "bị rồi!".
Stuck in the mud chơi thế nào?
Ai bị người đuổi chạm phải đứng im, dang chân. Bạn khác chui qua chân hoặc chạm vào thì người đó được "cứu" và chạy tiếp. Người đuổi thắng khi tất cả đều bị đứng im.
Iona và Peter Opie là ai?
Đó là hai vợ chồng nhà nghiên cứu văn hoá dân gian người Anh, nổi tiếng với các công trình sưu tầm lời hô, đồng dao và lối chơi của trẻ em Anh, tiêu biểu là sách năm 1959 về ngôn ngữ học trò và sách năm 1969 về trẻ em chơi ở phố và sân trường.
