Tiếng Việt có nhiều thành ngữ và cách nói gắn với trò trẻ em và thú chơi dân gian: "mèo vờn chuột", "giở trò ú tim", "xếp hàng rồng rắn", "bịt mắt bắt dê", "đánh đu với tinh", "thua keo này bày keo khác", "như chơi đồ hàng". Có câu sinh ra trực tiếp từ cuộc chơi, có câu cùng gốc với tên trò từ một hình ảnh đời thường. Hiểu nguồn gốc giúp dùng đúng nghĩa và cho trẻ thấy trò của mình đã đi vào ngôn ngữ người lớn.
Vì sao cuộc chơi đi vào thành ngữ
Thành ngữ thường mượn những hình ảnh ai cũng biết. Trò trẻ em là kinh nghiệm chung của gần như mọi người: ai cũng từng trốn tìm, từng bịt mắt, từng xếp hàng nối đuôi. Khi muốn tả một tình huống người lớn — lẩn tránh trách nhiệm, làm việc mò mẫm, giằng co không phân thắng bại — người ta mượn luôn hình ảnh cuộc chơi, người nghe hiểu ngay.
Điều này không riêng tiếng Việt. Tiếng Anh nói "cat and mouse", "leapfrog", "seesaw", "tug of war", "musical chairs"; tiếng Hán có "thanh mai trúc mã". Ở đâu trẻ chơi, ở đó ngôn ngữ người lớn mang dấu vết cuộc chơi.
Bảng thành ngữ và cách nói gốc từ cuộc chơi
| Cách nói | Nghĩa bóng | Gốc |
|---|---|---|
| Mèo vờn chuột | Kẻ mạnh đùa giỡn, hành hạ kẻ yếu trước khi ra tay | Tập tính của mèo; trò mèo đuổi chuột cũng mượn hình ảnh này |
| Giở trò ú tim, chơi ú tim | Lẩn tránh, giấu giếm, lúc ẩn lúc hiện | Ú tim — tên gọi trốn tìm ở nhiều vùng miền Bắc |
| Rồng rắn, xếp hàng rồng rắn | Đoàn người, đoàn xe nối dài, uốn khúc | Hình ảnh con rồng, con rắn; cũng là tên trò rồng rắn lên mây |
| Bịt mắt bắt dê | Làm việc mò mẫm, không có thông tin, may đâu hay đó | Trò bịt mắt bắt dê |
| Đánh đu với tinh | Dây dưa với kẻ ranh ma hơn mình, dễ thiệt | Đánh đu — thú chơi ngày hội làng |
| Thua keo này bày keo khác | Thất bại thì làm lại, không bỏ cuộc | "Keo" là một hiệp vật trong đấu vật |
| Như chơi đồ hàng | Làm cho có, không thật, quy mô nhỏ bé | Thú chơi đồ hàng, nấu cơm giả của trẻ |
| Trò trẻ con, chuyện trẻ con | Việc không nghiêm túc, không đáng bận tâm | Cái nhìn của người lớn về cuộc chơi của trẻ |
| Quay như chong chóng | Bận rộn xoay xở liên tục | Chong chóng quay trong gió |
| Kéo co, cuộc kéo co | Giằng co giữa hai bên, chưa phân thắng thua | Kéo co |
| Bập bênh | Không ổn định, lên xuống thất thường | Cái bập bênh ở sân chơi |
| Oẳn tù tì | Quyết định bằng may rủi | Cách chọn người, chia phe của trẻ |
Đọc kỹ vài câu
"Mèo vờn chuột": gốc ở con mèo, không ở trò
Cần nói rõ: "mèo vờn chuột" trước hết mô tả tập tính thật của mèo — bắt được chuột rồi thả ra, vờn, rồi bắt lại. Trò mèo đuổi chuột của trẻ cũng mượn hình ảnh ấy. Nói chính xác thì thành ngữ và tên trò là "anh em" cùng gốc, chứ chưa chắc thành ngữ sinh ra từ trò. Tiếng Anh có "cat and mouse" với nghĩa tương tự.
"Ú tim": từ trò trẻ con thành chuyện người lớn
Ở nhiều vùng miền Bắc, trẻ gọi trốn tìm là "ú tim" hay "chơi ú tim". Khi người lớn nói ai đó "giở trò ú tim", nghĩa là người ấy lẩn tránh, lúc có lúc không, không chịu ra mặt. Đây là ví dụ rõ về việc một trò trẻ em chuyển thẳng sang nghĩa bóng.
"Đánh đu với tinh": hội làng và con tinh ranh
Đánh đu là thú chơi quen ở hội làng ngày Tết, nhất là ở miền Bắc: cây đu tre dựng giữa sân đình, trai gái đứng đu bổng lên cao. Đánh đu cần hai người đứng đối nhau phối hợp nhịp nhún. "Đánh đu với tinh" — đu cùng con tinh, kẻ ma lanh — nghĩa là dây dưa với người khôn lỏi hơn mình, kết cục mình chịu thiệt. Câu nói đầy hình ảnh, và chỉ ai từng thấy cây đu mới cảm hết cái chông chênh của nó.
"Thua keo này bày keo khác": từ sới vật
"Keo" là một hiệp vật. Đô vật thua một keo thì bày keo khác, tức vào hiệp sau. Vật là môn thi ở hội làng, và trẻ con các làng thường bắt chước người lớn vật nhau ngoài bãi cỏ. Câu thành ngữ mang tinh thần không bỏ cuộc của sới vật vào đời sống thường ngày.
"Như chơi đồ hàng": khi người lớn chê
Chơi đồ hàng là thú chơi đóng vai quen thuộc: trẻ bày lá cây làm rau, đất làm cơm, vỏ hến làm bát, rồi bán hàng, nấu cỗ. Người lớn dùng "như chơi đồ hàng" để chê một việc làm cho có, nhỏ nhặt, không thật. Thú vị là với trẻ, chơi đồ hàng rất nghiêm túc — có giá cả, có luật mua bán, có vai người bán, người mua. Thành ngữ cho thấy cái nhìn của người lớn, chứ không phải của trẻ.
"Thanh mai trúc mã": thành ngữ Hán từ hai đứa trẻ chơi
Người Việt quen câu "thanh mai trúc mã" để nói đôi bạn gắn bó từ thuở nhỏ, nhất là đôi trai gái lớn lên cùng nhau rồi thành vợ chồng. Câu này có nguồn rõ: bài "Trường Can hành" của Lý Bạch đời Đường. Trong bài, người vợ trẻ nhớ lại thuở bé: "Lang kỵ trúc mã lai, nhiễu sàng lộng thanh mai" — chàng cưỡi ngựa tre đến, đi quanh giường nghịch quả mơ xanh.
Hai hình ảnh chơi đùa của trẻ con — cưỡi ngựa tre và nghịch quả mơ — đã thành thành ngữ sống hơn một nghìn năm. Cùng bài thơ còn sinh ra cụm "lưỡng tiểu vô sai" (hai đứa nhỏ không chút nghi ngờ nhau). Ngựa tre, nhân tiện, cũng là đồ chơi của trẻ Việt và có mặt trong tranh Bruegel lẫn tranh Nhật.
Cẩn thận với "giải thích dân gian"
Khi nói về nguồn gốc thành ngữ hay câu hát trẻ em, rất dễ gặp những lời giải thích nghe hay mà thiếu căn cứ. Ví dụ nổi tiếng là bài hát vòng tròn tiếng Anh "Ring a Ring o' Roses": nhiều người tin bài này nói về đại dịch hạch ở London. Vợ chồng Iona và Peter Opie, những nhà sưu tầm văn hoá trẻ em Anh, đã chỉ ra rằng cách giải thích ấy chỉ xuất hiện khá muộn, khoảng giữa thế kỷ 20, và không có bằng chứng — tức là một giải thích dân gian được dựng sau.
Với thành ngữ Việt cũng vậy. Có câu nguồn gốc rõ (như "thanh mai trúc mã" có bài thơ gốc, "keo" có nghĩa trong đấu vật), có câu chỉ có lời giải thích truyền miệng. Gặp câu chuyện nguồn gốc quá "đẹp", nên nói là "người ta thường giải thích", không khẳng định chắc.
Thành ngữ tiếng Anh gốc từ cuộc chơi
- Leapfrog (nhảy cừu, nhảy qua lưng bạn): dùng như động từ, nghĩa là vượt lên, bỏ qua các bước để tiến nhanh.
- Seesaw (bập bênh): lên xuống thất thường — giống "bập bênh" trong tiếng Việt.
- Tug of war (kéo co): cuộc giằng co giữa hai bên.
- Musical chairs (tranh ghế theo nhạc): đổi chỗ, đổi vị trí liên tục, như "xáo ghế".
- Hide-and-seek (trốn tìm): lẩn tránh, đuổi bắt — gần với "ú tim".
- Child's play: việc dễ như trò trẻ con.
Đặt cạnh nhau, thấy hai thứ tiếng mượn những cuộc chơi rất giống nhau để nói những điều rất giống nhau.
Góc nhìn hôm nay: dạy thành ngữ qua cuộc chơi
Với trẻ tiểu học, thành ngữ là phần khó của tiếng Việt. Dạy qua cuộc chơi giúp trẻ nhớ lâu:
- Chơi trước, học câu sau: chơi bịt mắt bắt dê, rồi hỏi "Nếu làm bài mà không đọc đề, có giống bịt mắt bắt dê không?"
- Diễn thành ngữ: chia nhóm, mỗi nhóm diễn một câu, nhóm kia đoán.
- Tìm thành ngữ tiếng Anh tương ứng với trẻ học song ngữ.
- Sưu tầm cùng ông bà: hỏi ông bà còn biết câu nào gốc từ trò trẻ hay hội làng không. Có khi ra những câu địa phương sách chưa ghi.
Câu hỏi thường gặp
Thành ngữ nào trong tiếng Việt có gốc từ trò trẻ em?
Tiêu biểu là "giở trò ú tim", "bịt mắt bắt dê", "xếp hàng rồng rắn", "như chơi đồ hàng", "trò trẻ con", và các cách nói "kéo co", "bập bênh", "oẳn tù tì" dùng theo nghĩa bóng. "Mèo vờn chuột" thì gốc trước hết từ tập tính của mèo.
"Đánh đu với tinh" nghĩa là gì?
Câu này nghĩa là dây dưa, giao thiệp với kẻ ranh ma hơn mình nên dễ chịu thiệt. Đánh đu là thú chơi hội làng cần hai người phối hợp nhịp nhún trên cây đu tre.
"Thanh mai trúc mã" có nguồn gốc từ đâu?
Cụm này lấy từ bài "Trường Can hành" của Lý Bạch đời Đường, kể đôi trẻ thuở nhỏ một đứa cưỡi ngựa tre, một đứa nghịch quả mơ xanh. Ngày nay nó chỉ đôi bạn, đôi vợ chồng gắn bó từ khi còn bé.
"Keo" trong "thua keo này bày keo khác" là gì?
"Keo" là một hiệp trong đấu vật. Đô vật thua hiệp này thì vào hiệp khác, nên câu thành ngữ mang nghĩa thất bại thì làm lại, không bỏ cuộc.
Bài Ring a Ring o' Roses có nói về dịch hạch không?
Đó là một giải thích dân gian phổ biến nhưng không có bằng chứng. Các nhà sưu tầm văn hoá trẻ em Iona và Peter Opie đã chỉ ra cách giải thích này chỉ xuất hiện muộn, khoảng giữa thế kỷ 20.
