Marbles là thú bắn bi của trẻ em phương Tây, họ hàng gần của bắn bi ve ở Việt Nam: người chơi đặt khớp ngón tay sát đất, búng viên bi cái để đánh bật những viên bi khác ra khỏi vòng. Ở Anh, thú chơi này có hẳn một giải vô địch tổ chức vào ngày thứ Sáu Tuần Thánh hằng năm ở làng Tinsley Green, hạt West Sussex, từ năm 1932. Ở Mỹ có giải bi toàn quốc cho thiếu niên, ra đời từ thập niên 1920 và nhiều thập kỷ nay tổ chức ở Wildwood, bang New Jersey.
Từ viên đất tròn đến viên bi thuỷ tinh
Những viên tròn nhỏ bằng đất nung, đá được tìm thấy ở nhiều di chỉ cổ khắp thế giới. Nhiều sách phổ thông gọi chúng là "bi cổ nhất", nhưng các nhà khảo cổ thường thận trọng hơn: một viên đất tròn có thể là đồ chơi, có thể là quả cân, đạn ná hay vật dùng trong nghi lễ. Biết chắc trẻ em cổ đại đã bắn bi theo kiểu ngày nay là điều khó.
Điều chắc chắn hơn là thú chơi bằng viên tròn nhỏ có mặt trong tranh và sách châu Âu từ nhiều thế kỷ. Trong bức tranh trẻ em chơi đùa mà Pieter Bruegel vẽ năm 1560, hiện ở Bảo tàng Lịch sử Nghệ thuật Vienna, người xem có thể tìm thấy những đứa trẻ ngồi chơi với các vật nhỏ trên mặt đất, như xương mắt cá chân — cho thấy thú chơi bằng vật nhỏ lăn, tung trên đất đã rất quen với trẻ châu Âu thời ấy.
Viên bi thuỷ tinh có sọc màu bên trong, kiểu bi ve mà trẻ Việt quen, xuất hiện nhiều ở Đức từ giữa thế kỷ 19, quanh vùng làm thuỷ tinh Lauscha. Sang đầu thế kỷ 20, những nhà máy ở Mỹ bắt đầu làm bi bằng máy, khiến bi thuỷ tinh rẻ đi và đến tay trẻ em khắp nơi. Trước đó, trẻ nghèo thường chơi bi đất nung hoặc bi đá.
Từ vựng của dân chơi bi
Như mọi thú chơi lâu đời, bắn bi có cả một kho từ riêng. Một số từ tiếng Anh quen thuộc:
| Từ | Nghĩa | Tương đương ở ta |
|---|---|---|
| Shooter, taw | Viên bi cái dùng để bắn, thường to hoặc đẹp hơn | Bi cái, bi "chủ lực" |
| Knuckle down | Đặt khớp ngón tay sát đất khi bắn | Tì tay xuống đất |
| Ring | Vòng tròn vẽ trên đất chứa bi | Vòng, ô |
| Lag line | Vạch lăn bi để chọn người bắn trước | Lăn bi chọn lượt |
| Fudging | Nhích tay về phía trước khi bắn — phạm luật | "Ăn gian tay", "nhích" |
| For fair / for keeps | Chơi xong trả bi lại / thắng được giữ bi | Chơi "thật" hay chơi "cho vui" |
Cặp từ cuối cùng đáng chú ý. "For keeps" — thắng thì giữ bi của bạn — là thứ khiến không ít thầy cô và phụ huynh ở nhiều nước khó chịu, vì nó biến cuộc chơi thành chuyện ăn thua. Trẻ Việt chơi bi cũng có lối "ăn bi" như vậy. Viên bi là vật chơi; khi nó thành vật đặt cược, cuộc chơi dễ sinh cãi vã, ấm ức và thói quen không nên có. Người lớn nên khuyến khích lối chơi xong trả bi lại.
Giải vô địch ở Tinsley Green
Tinsley Green là một làng nhỏ gần Crawley, hạt West Sussex, miền nam nước Anh. Từ năm 1932, quán rượu The Greyhound ở đây nhiều năm làm nơi tổ chức giải bắn bi Anh và thế giới vào ngày thứ Sáu Tuần Thánh. Điều thú vị là giải này chủ yếu do người lớn thi, có cả đội đến từ nước ngoài, nhất là từ Đức và Mỹ.
Lối thi chính là "ring taw": 49 viên bi được đặt vào giữa một vòng tròn đường kính khoảng 6 feet (gần 1,8 mét) trên một mặt phẳng nhẵn. Các đội lần lượt bắn, mỗi viên bị đánh bật ra khỏi vòng là một điểm. Đội nào ghi nhiều điểm hơn khi vòng trống thì thắng.
Quanh giải Tinsley Green có một câu chuyện được kể đi kể lại: rằng từ năm 1588, hai chàng trai trong vùng đã thi bắn bi để giành tay một cô gái. Đây là truyện kể địa phương, không có tư liệu thời ấy chứng minh. Mốc chắc chắn là năm 1932, khi giải bắt đầu được tổ chức đều đặn.
Giải bi thiếu niên ở Mỹ
Ở Mỹ, giải bi toàn quốc dành cho thiếu niên có từ thập niên 1920; nhiều thập kỷ nay nó được tổ chức ở thị trấn ven biển Wildwood, bang New Jersey. Thí sinh là các em ở tuổi thiếu niên, đã thắng ở vòng địa phương. Lối thi phổ biến ở đây là "ringer": 13 viên bi xếp hình chữ thập giữa một vòng tròn rộng khoảng 10 feet (hơn 3 mét), người chơi bắn từ mép vòng, ai đánh bật đủ 7 viên trước thì thắng ván.
Trong nhiều thập kỷ, giải này được báo chí Mỹ đưa tin như một nét văn hoá mùa hè. Nó cũng cho thấy một điều: thú chơi đường phố của trẻ em, khi có luật thống nhất, có thể trở thành một sân thi nghiêm túc mà vẫn giữ được không khí vui.
So sánh lối bắn bi Anh, Mỹ và Việt
| Điểm so | Ring taw (Anh) | Ringer (Mỹ) | Bắn bi ở ta |
|---|---|---|---|
| Mặt chơi | Mặt phẳng nhẵn, vòng ~1,8 m | Vòng ~3 m | Đất nện, sân gạch, có lỗ hoặc vòng |
| Số bi giữa vòng | 49 | 13 xếp chữ thập | Tuỳ nhóm góp |
| Cách bắn | Búng bằng ngón cái, khớp tay sát đất | Như trên | Búng ngón cái, có nơi kẹp bi giữa ngón trỏ – ngón giữa |
| Thi chính thức | Có giải hằng năm từ 1932 | Có giải thiếu niên từ thập niên 1920 | Chủ yếu chơi ở xóm, sân trường |
Lối bắn bi Việt có nhiều dị bản: có nơi đào lỗ, bắn bi vào lỗ rồi mới được "giết" bi bạn; có nơi vẽ vòng hoặc hình tam giác. Tên gọi và luật thay đổi theo từng làng, từng phố. Phần hoài niệm về bi ve Việt đã có ở các wiki khác trong hệ; ở đây chỉ cần thấy nó là một nhánh trong đại gia đình bắn bi trên khắp thế giới.
Những viên bi trong sách tâm lý học
Bắn bi có một chỗ đứng đặc biệt trong lịch sử khoa học về trẻ em. Năm 1932, Jean Piaget công bố cuốn sách về phán đoán đạo đức ở trẻ em, mở đầu bằng những quan sát trẻ em Thuỵ Sĩ chơi bi. Ông hỏi trẻ ở nhiều lứa tuổi: luật bắn bi do đâu mà có, có đổi luật được không.
Piaget nhận thấy trẻ nhỏ thường coi luật là thứ thiêng liêng, có từ xưa, do người lớn hay "ông trời" đặt ra, không được đổi. Trẻ lớn hơn thì hiểu luật là thoả thuận giữa những người chơi, đổi được nếu cả nhóm đồng ý. Những quan sát đó trở thành nền móng cho nhiều nghiên cứu về sự phát triển đạo đức sau này. Chuyện này được kể kỹ hơn ở mục "Trẻ học gì khi chơi".
Tiếng Anh còn giữ thành ngữ "lose one's marbles" — mất bi — nghĩa là mất trí, lẩn thẩn. Nguồn gốc thành ngữ còn được bàn, nhưng nó cho thấy viên bi gần gũi đến mức đi vào lời ăn tiếng nói hằng ngày.
Góc nhìn hôm nay: chơi bi an toàn và vui
- Trẻ dưới 3 tuổi không chơi bi: viên bi nhỏ dễ gây hóc, nghẹt thở. Nhà có em bé thì cất bi ở chỗ cao.
- Không ném bi: bi thuỷ tinh ném vào người có thể gây chấn thương mắt, răng.
- Chọn mặt chơi: sân phẳng, khô, tránh lối đi chung vì bi lăn dưới chân người già dễ gây trượt ngã.
- Chơi xong trả bi: giữ lối "for fair" để cuộc chơi không thành ăn thua.
- Kể chuyện các giải bi: trẻ thường thích biết rằng ở Anh người lớn vẫn thi bắn bi mỗi năm.
Người lớn muốn tìm hiểu thêm có thể đọc phần về bi trong cuốn sách năm 1932 của Piaget, hoặc tìm các bộ sưu tập bi cổ ở những bảo tàng đồ chơi như The Strong National Museum of Play ở Mỹ.
Câu hỏi thường gặp
Giải vô địch bắn bi thế giới tổ chức ở đâu?
Giải bắn bi Anh và thế giới nổi tiếng nhất gắn với làng Tinsley Green, hạt West Sussex, nước Anh, nhiều năm tổ chức ở quán The Greyhound vào ngày thứ Sáu Tuần Thánh. Giải được tổ chức đều đặn từ năm 1932.
Ring taw là gì?
Đó là lối thi bắn bi chính ở giải Tinsley Green: 49 viên bi đặt giữa vòng tròn đường kính khoảng 1,8 mét, các đội lần lượt bắn bi ra khỏi vòng. Mỗi viên bật ra tính một điểm.
Bi ve thuỷ tinh có từ khi nào?
Bi thuỷ tinh có sọc màu được làm nhiều ở Đức từ giữa thế kỷ 19. Đầu thế kỷ 20, nhà máy ở Mỹ làm bi bằng máy, giúp bi rẻ và phổ biến khắp thế giới. Trước đó trẻ thường chơi bi đất nung hoặc đá.
Piaget nghiên cứu gì về trò bắn bi?
Trong cuốn sách năm 1932 về phán đoán đạo đức ở trẻ em, Piaget quan sát trẻ Thuỵ Sĩ chơi bi và hỏi các em về luật. Ông thấy trẻ nhỏ coi luật là bất biến, còn trẻ lớn hiểu luật là thoả thuận có thể đổi.
Trẻ mấy tuổi thì chơi bi được?
Không nên cho trẻ dưới 3 tuổi chơi bi vì nguy cơ hóc. Trẻ lớn hơn chơi được khi có người lớn nhắc không ném bi, không ngậm bi. Khi có lo lắng về an toàn hay trẻ lỡ nuốt bi, hãy đưa trẻ đi khám ngay.
