Sân phơi thóc và cánh đồng sau mùa gặt: sân chơi theo mùa của trẻ quê

Sân phơi thóc và cánh đồng sau mùa gặt là hai sân chơi theo mùa của trẻ quê. Ngày gặt, sân gạch trước nhà phủ kín thóc và trẻ phải trông sân, cào thóc, đuổi gà; nhưng khi thóc đã vào bồ, khoảng sân ấy trở lại thành chỗ chơi phẳng nhất trong nhà. Cánh đồng gặt xong, còn trơ gốc rạ, thì thành bãi chơi rộng mênh mông cho thả diều, chạy đuổi, nhảy đống rơm, bắt cua, nướng khoai.

Sân phơi: vừa là sân việc vừa là sân chơi

Ở nông thôn đồng bằng Bắc Bộ và nhiều nơi khác, nhà khá giả có sân gạch rộng trước nhà, nhà nghèo có sân đất nện. Sân này dùng để phơi thóc, phơi rơm, phơi đỗ, phơi củi. Trong những tháng không có việc phơi, sân là chỗ chơi của trẻ con cả xóm, nhất là những nhà có sân gạch to.

Sân gạch có ưu điểm lớn: phẳng, sạch, khô nhanh sau mưa, và có thể kẻ vạch bằng hòn gạch non hay than. Đó là mặt sân lý tưởng cho ô ăn quan, nhảy lò cò, đánh chuyền, đánh bi. Nhà nào có sân to thường là nhà trẻ con cả xóm hay kéo đến, và bà chủ nhà vừa mắng vì ồn vừa thương vì vui.

Mùa gặt: trẻ con cũng vào việc

Ở đồng bằng Bắc Bộ, phần lớn nơi cấy hai vụ: vụ chiêm gặt vào khoảng tháng năm, tháng sáu dương lịch, vụ mùa gặt vào khoảng tháng mười, tháng mười một. Miền Nam có nơi ba vụ, lịch khác nhau theo vùng. Mùa gặt là lúc cả nhà bận rộn nhất, và trẻ con cũng có phần việc.

"Chạy mưa" là ký ức chung của rất nhiều người lớn lên ở quê: trời đang nắng bỗng tối sầm, cả nhà vơ cào, chổi, bao tải vun thóc, phủ ni lông. Trẻ con chạy theo người lớn, vừa sợ vừa thích, và khi mưa ập xuống thì có khi tắm mưa luôn.

Cánh đồng sau gặt: bãi chơi rộng nhất làng

Khi lúa đã gặt xong, cánh đồng còn lại gốc rạ, nước rút dần, đất khô. Đây là lúc cánh đồng thuộc về trẻ con.

• Thả diều: đồng trống, gió lộng là điều kiện tốt nhất cho diều lên cao.
• Chạy đuổi, đánh trận giả: chia phe nấp sau đống rơm, ném nhau bằng nắm rơm, cục đất khô mềm.
• Nhảy đống rơm, cây rơm: rơm chất thành đống to là tấm đệm tự nhiên.
• Bắt cua, bắt ốc, bắt cá: nước rút để lại cá trong vũng, cua trong hang ở bờ ruộng.
• Nướng khoai, nướng ngô: gom rơm khô đốt lửa, vùi khoai, mùi khói rơm là mùi tuổi thơ của nhiều người.
• Đá bóng trên ruộng khô: bóng bưởi, bóng giấy, gốc rạ làm cầu môn.

Cánh đồng sau gặt cũng là nơi trẻ chăn trâu, chăn vịt. Đàn vịt chạy đồng được thả ra ruộng nhặt thóc rơi, trẻ con đi theo cầm sào, vừa trông vịt vừa chơi.

Rơm rạ: đồ chơi không mất tiền

Sau mùa gặt, nhà nào cũng có rơm. Rơm phơi khô được đánh đống, chất thành cây rơm để làm chất đốt, lót chuồng, cho trâu bò ăn. Với trẻ con, rơm là vật liệu đa năng.

Trẻ bện rơm thành dây để nhảy, thành vòng đội đầu, thành hình nộm. Đống rơm là chỗ nấp khi chơi trốn, là chỗ nằm nghe chuyện, là cái "ổ" để rúc vào khi trời lạnh. Mùi rơm mới, cái ngứa ran khi lăn trên rơm là những cảm giác mà người lớn lên ở quê hiếm khi quên.

Những nguy hiểm cần biết

Đồng ruộng sau gặt rộng và vui, nhưng có những rủi ro riêng mà người lớn cần nhắc:

• Lửa và khói: đốt rơm nướng khoai dễ bén sang đống rơm, nhà kho. Ngày nay việc đốt rơm rạ ngoài đồng còn gây khói ảnh hưởng sức khoẻ và giao thông, nhiều địa phương khuyến cáo hạn chế.
• Rắn: rắn hay trú trong đống rơm, hang bờ ruộng. Trẻ không nên thò tay vào hang hay lục đống rơm cũ.
• Gốc rạ và mảnh sành: đi chân trần dễ bị cứa; nên đi dép.
• Máy gặt, máy cày: ngày nay đồng ruộng có máy gặt đập liên hợp, máy cày, xe chở lúa; tuyệt đối không chơi gần máy đang chạy.
• Đống rơm lớn: có thể sập, đè trẻ, nhất là cây rơm cao chất lâu ngày.
• Nắng: đồng trống không có bóng râm, cần mũ nón và nước uống.

Ở các vùng khác: sân phơi cà phê, ruộng muối, nương rẫy

Không chỉ đồng lúa Bắc Bộ mới có sân phơi. Ở Tây Nguyên, mùa thu hoạch cà phê, những sân phơi rộng phủ kín hạt cà phê đỏ rồi nâu dần; trẻ con cũng được giao cào hạt, đuổi gà như trẻ đồng bằng cào thóc. Ở đồng bằng sông Cửu Long, sau mùa gặt, ruộng khô nứt nẻ là nơi trẻ chơi đá banh, bắt chuột đồng, câu cá lóc trong những vũng nước còn sót. Ở vùng ven biển làm muối, trẻ con chạy trên bờ ruộng muối trắng lóa. Mỗi vùng một cảnh, nhưng điểm chung là khi việc mùa xong, những khoảng đất làm ăn của người lớn tạm thời trở thành sân chơi của trẻ.

Sân phơi và cánh đồng hôm nay

Nông thôn hôm nay thay đổi nhiều. Máy gặt đập liên hợp gặt và tuốt ngay ngoài ruộng, thóc nhiều nơi được bán tươi hoặc sấy bằng máy, sân phơi bớt bận rộn. Rơm được cuộn bằng máy thành từng cuộn tròn, ít còn những cây rơm cao. Nhiều sân phơi được đổ bê tông, có nơi thành sân bóng chuyền, sân cầu lông cho cả làng.

Nhưng cánh đồng sau gặt vẫn còn đó. Những buổi chiều cuối vụ, ở nhiều làng, trẻ con vẫn ra đồng thả diều, vẫn đi bắt cua. Với trẻ thành phố về quê, đây là một trong những trải nghiệm đáng nhớ nhất.

Góc nhìn hôm nay: cho trẻ một buổi trên đồng

• Về quê đúng mùa gặt, cho trẻ phụ một việc nhỏ: trông sân thóc, mang nước ra đồng, mót lúa. Trẻ hiểu hạt gạo từ đâu ra hơn mọi bài giảng.
• Đi bộ trên đồng sau gặt, mang theo diều, bóng, đi dép, đội mũ.
• Nướng khoai có người lớn, đốt lửa nhỏ ở chỗ trống, xa đống rơm, dập tắt kỹ khi về.
• Chơi với rơm: bện dây, làm hình nộm, nhảy đống rơm thấp đã được người lớn kiểm tra.
• Kể chuyện mùa màng: ca dao về nghề nông, chuyện "chạy mưa" ngày xưa của ông bà.