Sân đình, sân chùa: chỗ chơi của trẻ em làng quê Việt Nam xưa

Sân đình và sân chùa là những sân chơi rộng, phẳng và mát nhất của trẻ làng Việt xưa. Ngày thường, khi không có lễ hội hay họp làng, khoảng sân gạch trước đình, sân đất dưới tán đa, bồ đề quanh chùa thành chỗ trẻ con kéo nhau đến đánh chuyền, nhảy lò cò, rồng rắn, đuổi bắt. Trẻ được chơi ở đó với một điều kiện ngầm: giữ lễ với nơi thờ tự, không leo trèo, không nghịch vào trong gian thờ.

Đình và chùa trong làng Việt

Đình là ngôi nhà chung của làng ở đồng bằng và trung du Bắc Bộ, lan dần vào Trung Bộ và Nam Bộ. Đình thờ Thành hoàng, vị thần bảo hộ của làng, đồng thời là nơi các bô lão họp bàn việc làng, nơi tổ chức hội làng và tế lễ. Chùa là nơi thờ Phật, có sư trụ trì, thường nằm ở chỗ yên tĩnh hơn, có vườn cây và ao.

Hai nơi khác nhau về chức năng nhưng giống nhau ở một điểm quan trọng với trẻ con: đều có sân rộng. Trong một làng mà nhà nào cũng nhỏ, sân nhà để phơi thóc, ngõ hẹp, thì sân đình lát gạch phẳng và sân chùa có bóng cây là những khoảng trống công cộng hiếm hoi. Câu ca dao "Qua đình ngả nón trông đình / Đình bao nhiêu ngói thương mình bấy nhiêu" cho thấy ngôi đình gần gũi đến nhường nào trong đời sống tình cảm của người làng.

Vì sao sân đình là sân chơi lý tưởng

Nhiều làng còn có ao đình hoặc giếng đình phía trước. Đây là một phần của cảnh quan, nhưng cũng là chỗ người lớn luôn dặn trẻ tránh xa.

Trẻ làng chơi gì ở sân đình, sân chùa

Trên nền gạch phẳng, các bé gái thường đánh chuyền, nhảy dây, ô ăn quan; các bé trai đánh khăng, đánh đáo ở bãi đất bên cạnh, đá cầu, đuổi bắt. Những lối đông người như rồng rắn lên mây, mèo đuổi chuột, bịt mắt bắt dê cần sân rộng nên rất hợp sân đình. Luật những trò này có nơi khác đã tả kỹ; ở đây điều đáng nói là sân đình cho phép trẻ nhiều xóm chơi cùng nhau, điều mà ngõ xóm nhỏ không làm được.

Sân chùa thường lặng hơn. Trẻ đến chùa hay đi theo bà đi lễ ngày rằm, mồng một, ngồi chơi ở vườn chùa, nhặt hoa đại, xem cá trong ao. Một số chùa làng có thầy dạy chữ, và trong lịch sử, chùa từng là nơi học tập; nhiều tài liệu về thời Lý ghi lại vai trò của nhà chùa trong việc dạy chữ. Ngày nay nhiều chùa mở lớp cho thiếu nhi vào mùa hè.

Giữ lễ khi chơi ở nơi thờ tự

Trẻ được chơi ở sân đình, sân chùa không có nghĩa là muốn làm gì thì làm. Mỗi làng có những điều kiêng và lời dặn mà trẻ thuộc từ bé:

• Không vào trong gian thờ, hậu cung khi không có người lớn.
• Không leo lên tượng, lên bệ thờ, lên lưng nghê đá, dù rất muốn.
• Không trèo lên mái đình, tam quan.
• Không la hét khi có người đang lễ, không chạy ngang trước ban thờ.
• Không bẻ cây, hái hoa trong vườn chùa khi chưa xin phép.
• Không tè bậy quanh đình, chùa; đây là điều bị coi là phạm nặng.

Những điều kiêng ấy có gốc từ tín ngưỡng, nhưng cũng là bài học về không gian công cộng: có chỗ chơi, có chỗ phải giữ yên. Trẻ học được rằng cùng một khoảng sân có lúc là sân chơi, có lúc là nơi trang nghiêm, và phải đọc được tình huống để ứng xử.

Sân đình trong những ngày hội

Khi có hội làng, sân đình đổi khác hoàn toàn. Rước kiệu, tế lễ, hát chèo, hát quan họ, đấu vật, kéo co, chọi gà... chiếm hết khoảng sân. Trẻ con lúc này không còn là chủ sân, chúng trở thành khán giả, len lỏi giữa người lớn, trèo lên gốc cây để xem. Những ngày hội ấy để lại cho trẻ ký ức rất đậm, và nhiều trò người lớn chơi trong hội làng sau đó được trẻ bắt chước lại ở chính khoảng sân này khi hội tan.

Đêm Trung thu, sân đình nhiều nơi là chỗ trẻ tụ lại rước đèn, phá cỗ. Đây là dịp sân đình thuộc về trẻ em một cách chính thức, có người lớn đứng ra tổ chức.

Ở Nam Bộ, đình làng cũng là nơi thờ thần, họp làng, và sân đình nhiều nơi có cây me, cây dầu, cây sao cổ thụ cho bóng mát. Mỗi năm vào dịp cúng đình, trẻ con được ra xem hát bội, xem múa lân, rồi những ngày thường sân đình lại thành chỗ chơi quen.

Sân đình hôm nay

Nhiều ngôi đình được công nhận di tích lịch sử, văn hoá. Có đình đã tu bổ, lát lại sân, dựng hàng rào, có lịch mở cửa. Ở một số làng ven đô, sân đình bị thu hẹp bởi nhà cửa, hoặc thành chỗ đỗ xe. Ở nhiều làng khác, sân đình vẫn là nơi trẻ con chơi mỗi chiều, đặc biệt mùa hè.

Một số địa phương và trường học đã tổ chức ngày hội trò dân gian cho thiếu nhi ngay ở sân đình, vừa để trẻ biết đến di tích của làng vừa đưa cuộc chơi về đúng không gian xưa. Cách làm ấy được nhiều nơi hưởng ứng, miễn là ban quản lý di tích và người dân đồng thuận về giờ giấc và cách giữ gìn.

Góc nhìn hôm nay: đưa con về sân đình

• Khi về quê, dắt con ra sân đình, kể cho con nghe ngày xưa bố mẹ chơi gì ở đó. Hỏi các cụ trong làng về những trò họ từng chơi.
• Dạy con giữ lễ trước khi chơi: chào ông từ, không vào gian thờ, không leo trèo.
• Chọn lối chơi hợp nơi chốn: ô ăn quan, đánh chuyền, rồng rắn hợp hơn những cuộc chơi ồn ào ném bóng.
• Tham quan những ngôi đình nổi tiếng có nhiều chạm khắc như đình Tây Đằng, đình Chu Quyến, đình Đình Bảng; trên các mảng chạm gỗ đình làng Bắc Bộ, có khi thấy cả cảnh sinh hoạt dân gian với người và con vật rất sinh động.
• Đọc thêm các sách viết về đình làng và phong tục, như Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính và bộ Nếp cũ của Toan Ánh.