Bờ đê và bãi sông là khoảng trời rộng nhất mà trẻ con đồng bằng sông Hồng, sông Mã, sông Thái Bình được chạy nhảy: mặt đê cao lộng gió để thả diều, mái đê cỏ xanh để chăn trâu và lăn xuống, bãi bồi ngoài đê trồng ngô, trồng dâu, có cát để đào và nước để nghịch. Đi kèm khoảng trời ấy là những lời dặn nghiêm nhất của người lớn: không xuống sông một mình, không tắm chỗ nước xoáy, không chơi trên mặt đê khi có xe.
Đê là gì trong đời sống làng Bắc Bộ
Hệ thống đê sông Hồng được đắp và bồi đắp qua nhiều thế kỷ. Đại Việt sử ký toàn thư ghi năm 1108, đời vua Lý Nhân Tông, cho đắp đê Cơ Xá ở kinh thành; thời Trần đặt chức quan trông coi đê điều. Từ đó đến nay, đê là công trình sống còn của đồng bằng, ngăn lũ cho làng mạc và ruộng đồng trong đê.
Với người làng, đê vừa là con đường đi lại chính, vừa là ranh giới. Trong đê là làng, ruộng, đình chùa. Ngoài đê là bãi sông, đất bồi, những làng bãi sống chung với nước lên xuống. Trẻ con lớn lên ở ven đê thuộc cả hai thế giới ấy.
Mặt đê, mái đê: sân chơi lộng gió
Mặt đê cao hơn đồng ruộng, gió thổi suốt ngày. Đây là nơi lý tưởng để thả diều, và cảnh trẻ con thả diều trên đê lúc chiều tà đã đi vào rất nhiều tranh, ảnh, bài hát về làng quê Bắc Bộ.
- Thả diều: diều giấy, diều sáo; trẻ chạy dọc mặt đê cho diều bắt gió.
- Chăn trâu: mái đê cỏ mọc dày là bãi chăn thả quen thuộc; trẻ ngồi trên lưng trâu hay nằm trên cỏ.
- Lăn mái đê: nằm ngang rồi lăn từ trên xuống, cỏ dính đầy người.
- Trượt mái đê: ngồi trên tàu lá chuối, mo cau khô trượt xuống khi cỏ khô.
- Ngắm sông, ngắm tàu thuyền: từ trên đê nhìn được ra xa, đếm thuyền cát, thuyền chở hàng.
Mái đê cũng là nơi trẻ con học về thiên nhiên: bắt châu chấu, cào cào, dế mèn trong cỏ; ngắm cò bay về bãi lúc chiều; nhận ra mùa nước lên khi bãi ngoài đê ngập dần.
Bãi sông: cát, ngô và nước
Bãi bồi ngoài đê là vùng đất màu mỡ do phù sa sông để lại sau mỗi mùa lũ. Người ta trồng ngô, đỗ, dâu tằm, rau màu. Mùa nước cạn, bãi rộng ra, lộ những dải cát mịn sát mép nước.
| Mùa | Bãi sông trông thế nào | Trẻ con chơi gì |
|---|---|---|
| Mùa khô (khoảng cuối thu đến xuân) | Nước rút, bãi cát rộng, ruộng ngô xanh | Đào cát, xây lâu đài cát, chạy đuổi, thả diều, bắt dế |
| Đầu hè | Ngô chín, nước bắt đầu lên | Theo người lớn bẻ ngô, nướng ngô trên bãi |
| Mùa lũ (khoảng giữa đến cuối hè) | Nước đỏ phù sa, bãi ngập, dòng chảy mạnh | Đứng trên đê xem nước; tuyệt đối không xuống |
Những làng bãi ven sông Hồng có nếp sống riêng, gắn với nước lên xuống mỗi năm. Trẻ ở đây biết đọc màu nước, biết mùa nào nước lớn từ rất sớm, vì đó là kiến thức sống còn.
Chăn trâu trên đê: lớp học ngoài trời
Với trẻ con làng ven đê ngày trước, chăn trâu là việc hằng ngày, và bãi cỏ mái đê là nơi việc ấy diễn ra. Một đứa trẻ tám chín tuổi dắt trâu lên đê từ chiều, thả cho trâu gặm cỏ, rồi cả buổi ở đó với chúng bạn. Trong lúc trâu ăn, trẻ đánh khăng ở khoảng đất bằng chân đê, thi nhau nhảy qua con mương nhỏ, đọc truyện mượn được, hoặc chỉ nằm nhìn mây.
Chăn trâu dạy trẻ nhiều điều mà không ai gọi là bài học: biết giờ qua bóng nắng, biết đọc thời tiết qua mây và gió, biết con trâu nào hiền, con nào hay húc, biết chịu trách nhiệm với một con vật lớn gấp chục lần mình. Khi trâu xổng xuống ruộng lúa nhà người khác, đứa trẻ phải tự giải quyết, xin lỗi, và nhận phần mắng. Hình ảnh trẻ chăn trâu thổi sáo trên lưng trâu đã thành biểu tượng của làng quê Việt trong tranh dân gian và nhiều tác phẩm nghệ thuật.
Ngày nay, máy cày đã thay trâu ở phần lớn đồng bằng, cảnh trẻ chăn trâu trên đê hiếm dần. Nhưng ở nhiều vùng trung du, miền núi, việc chăn thả trâu bò vẫn gắn với tuổi thơ của trẻ.
Những lời dặn của người lớn
Không có nơi chơi nào ở làng quê mà người lớn dặn kỹ như bờ sông. Lý do rất rõ: sông lớn có dòng chảy mạnh, hố sâu bất ngờ, và mỗi mùa hè đều có tin trẻ đuối nước.
Ở dưới sông
- Không xuống sông khi không có người lớn biết bơi đi cùng.
- Không tắm ở khúc sông có xoáy, chỗ nước đục không thấy đáy, gần bến thuyền.
- Coi chừng hố sâu: việc khai thác cát lòng sông ở nhiều nơi tạo ra những hố sâu bất ngờ ngay gần bờ, nơi trước đây vốn nông.
- Mùa lũ tuyệt đối không xuống bãi ngập, không vớt củi, không tắm.
Trên mặt đê
- Nhiều tuyến đê hôm nay đã thành đường giao thông, có xe máy, ô tô, xe tải chạy nhanh. Không chơi, không thả diều giữa mặt đê có xe.
- Thả diều tránh xa đường dây điện.
- Không đào bới, không phá mái đê; đê là công trình phòng chống lũ, được pháp luật bảo vệ.
Lời dặn "không ra sông một mình" của ông bà ngày xưa vẫn nguyên giá trị. Điều khác là ngày nay có thể kèm theo việc cho trẻ học bơi và học cách xử lý khi gặp người đuối nước: gọi to, ném vật nổi, không tự nhảy xuống khi mình không đủ sức.
Bờ đê trong ký ức và văn chương
Hình ảnh đê sông Hồng, bãi ngô, cánh diều xuất hiện nhiều trong thơ, nhạc và văn xuôi viết về làng Bắc Bộ. Với những người lớn lên ở ven đê, mặt đê lúc chiều là nơi của những cuộc chơi đông người nhất, những buổi chăn trâu đọc truyện, những lần đứng nhìn nước lũ dâng mà vừa sợ vừa phấn khích. Mỗi người có một khúc đê của riêng mình trong ký ức.
Ở miền Trung, đê ít hơn nhưng bãi sông, cồn cát ven sông cũng là chỗ chơi của trẻ. Ở Nam Bộ, bờ kênh, bờ rạch, cầu khỉ thay cho mặt đê, với những cuộc chơi và những lời dặn tương tự về nước.
Góc nhìn hôm nay: đưa trẻ lên đê an toàn
- Chọn đoạn đê ít xe hoặc phần mái đê, bãi cỏ cách xa mặt đường, để thả diều và chạy nhảy.
- Đi bãi sông vào mùa khô, khi bãi cát rộng và nước rút; không đi mùa lũ.
- Người lớn đi cùng khi gần mép nước, chỉ cho trẻ chỗ nào sâu, chỗ nào xoáy, vì sao không được xuống.
- Kể cho trẻ nghe về đê: đê có từ bao giờ, vì sao làng cần đê, mùa lũ ra sao. Trẻ hiểu và tự giác giữ gìn hơn.
- Cho trẻ học bơi ở bể có người hướng dẫn trước, rồi mới tính đến chuyện chơi gần sông.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ con ven đê sông Hồng ngày xưa chơi gì?
Trẻ thả diều trên mặt đê lộng gió, chăn trâu trên mái đê, lăn và trượt mái đê bằng tàu lá chuối, đào cát, bắt dế, nướng ngô ở bãi sông mùa khô. Mùa lũ thì chỉ đứng trên đê xem nước.
Đê sông Hồng có từ bao giờ?
Đại Việt sử ký toàn thư ghi năm 1108, đời Lý Nhân Tông, có việc đắp đê Cơ Xá ở kinh thành. Hệ thống đê được đắp thêm và gia cố qua nhiều thời kỳ sau đó, đến nay vẫn là công trình phòng lũ quan trọng.
Vì sao không nên cho trẻ tắm sông?
Sông có dòng chảy mạnh, xoáy nước và hố sâu bất ngờ, nhiều nơi còn có hố do khai thác cát. Trẻ dễ bị cuốn hoặc hụt chân. Chỉ nên cho trẻ xuống nước ở nơi an toàn, có người lớn biết bơi đi cùng và sau khi trẻ đã học bơi.
Thả diều trên đê cần chú ý gì?
Tránh thả diều giữa mặt đê có xe chạy, tránh xa đường dây điện và chọn chỗ mái đê hoặc bãi cỏ rộng. Trẻ nhỏ nên có người lớn đi cùng.
Bãi bồi ngoài đê là gì?
Đó là vùng đất giữa đê và lòng sông, được phù sa bồi đắp sau mỗi mùa lũ, thường trồng ngô, đỗ, dâu, rau màu. Mùa khô bãi lộ ra rộng, mùa lũ có thể bị ngập.
