Lòng ngõ phố cổ Hà Nội: trẻ em phố chơi ở đâu, chơi những gì

Trẻ phố cổ Hà Nội xưa chơi ở những chỗ hẹp nhất: lòng ngõ sâu hun hút giữa hai dãy nhà ống, vỉa hè trước cửa hàng, khoảng sân trời ở giữa nhà, gác thượng, và quanh bờ hồ Hoàn Kiếm. Thiếu sân rộng, chúng chọn những lối chơi gọn: đá cầu, nhảy dây, đánh chuyền, ô ăn quan kẻ phấn, bắn bi trên nền gạch. Hôm nay, ngõ đông xe hơn và nhà kín hơn, nhưng phố đi bộ cuối tuần đã trả lại cho trẻ một phần lòng phố.

Phố cổ: ở chật, chơi chật

Khu phố cổ Hà Nội, quanh các tuyến phố mang tên "Hàng", nổi tiếng với kiểu nhà ống: mặt tiền hẹp, chiều sâu dài, nhiều nhà chỉ rộng vài mét mà sâu cả chục mét. Phía trước là cửa hàng, giữa là sân trời lấy ánh sáng, phía sau là bếp và chỗ ở. Nhiều nhà có nhiều hộ ở chung, mỗi gian một gia đình.

Trong không gian ấy, trẻ con không có sân riêng. Chỗ chơi phải "mượn" từ những khoảng chung: ngõ, vỉa hè, sân trời, cầu thang, gác thượng. Thạch Lam trong Hà Nội băm sáu phố phường và Tô Hoài trong Chuyện cũ Hà Nội đã để lại nhiều trang về đời sống phố phường, trong đó thấp thoáng bóng trẻ con nghịch ngợm ngoài hè phố.

Lòng ngõ: sân chơi dài và hẹp

Ngõ phố cổ có cái hay riêng. Ngõ sâu, ít người lạ đi qua, hai bên là nhà hàng xóm quen nhau. Trẻ trong ngõ chơi với nhau từ bé, các bà các mẹ ngồi trước cửa nhặt rau là nhìn thấy cả lũ.

Đá cầu là một biểu tượng của trẻ phố Hà Nội. Quả cầu làm bằng lông gà cắm vào đế cao su hay đồng xu buộc giấy, chỉ cần một khoảng nhỏ là cả nhóm đứng vòng tròn tâng cầu được. Ngõ hẹp cũng là lý do trẻ phố chuộng nhảy dây, đánh chuyền: những lối chơi tại chỗ, không cần chạy xa.

Luật ngầm của ngõ phố

Chơi trong ngõ, trẻ con phải học sống chung với rất nhiều người lớn. Mỗi ngõ có những luật không ai ghi nhưng ai cũng biết:

• Không chơi trước cửa nhà đang có tang, có người ốm.
• Giờ trưa giữ im lặng, vì người lớn đi làm về nghỉ.
• Không đá cầu, đá bóng vào cửa kính, cửa hàng; quả cầu bay vào nhà ai thì phải lễ phép xin lại.
• Nhường đường cho xe, cho người gánh hàng, dạt vào sát tường khi có người đi qua.
• Kẻ phấn trên hè thì phải chịu xoá khi chủ nhà bảo.

Những luật ấy dạy trẻ phố một kỹ năng đặc biệt: chơi trong không gian chung, nơi mình không phải là người duy nhất có quyền. Đó là bài học về sống chung mà trẻ ở nhà rộng ít khi được học sớm.

Trẻ phố và đời sống buôn bán

Khác với trẻ làng, trẻ phố cổ lớn lên giữa tiếng mua bán. Phố cổ hình thành từ các phường nghề và phố hàng, mỗi phố một mặt hàng: Hàng Mã bán đồ vàng mã, đèn Trung thu; Hàng Thiếc gò đồ thiếc; Hàng Bạc làm bạc; Hàng Đường bán bánh kẹo. Trẻ con nhà buôn thường vừa chơi vừa trông hàng cho bố mẹ, ngồi ở bậc cửa đánh chuyền, chạy ra khi có khách.

Đời sống buôn bán cũng cho trẻ phố những đồ chơi mà trẻ quê không có. Mùa Trung thu, phố Hàng Mã đỏ rực đèn lồng, đèn ông sao, mặt nạ, đầu sư tử, trẻ cả thành phố kéo đến xem. Những người làm nghề trong phố cho trẻ con nhặt mẩu giấy màu, mảnh sắt tây để tự làm đồ chơi. Trẻ phố học được cách đếm tiền, chào khách, mặc cả từ rất sớm, nhưng cũng phải học giữ yên khi người lớn đang bán hàng.

Ngày nay nhiều phố đã đổi mặt hàng, có phố chuyển sang bán đồ lưu niệm, cà phê, nhà hàng cho khách du lịch. Trẻ con trong phố ít hơn trước, nhưng mỗi mùa Trung thu, Hàng Mã vẫn là nơi trẻ em Hà Nội đến đông nhất.

Bờ hồ: sân chơi của cả phố

Hồ Hoàn Kiếm từ lâu là "sân chung" của người phố cổ. Trẻ con được bố mẹ dắt ra bờ hồ buổi tối, chạy quanh hồ, ngồi ghế đá ăn kem, xem người lớn tập thể dục buổi sớm. Những dịp lễ Tết, bờ hồ đông nghịt người, trẻ được kiệu trên vai bố để xem pháo hoa.

Từ tháng 9 năm 2016, Hà Nội mở không gian đi bộ quanh hồ Hoàn Kiếm vào các tối cuối tuần. Những con phố quanh hồ cấm xe cơ giới trong khung giờ nhất định, và nhanh chóng trở thành nơi trẻ con chơi kéo co, nhảy dây, ô ăn quan, bịt mắt bắt dê ngay giữa lòng đường. Nhiều nhóm thanh niên, câu lạc bộ mang đồ chơi dân gian ra cho trẻ chơi miễn phí. Đây là một ví dụ thú vị về việc trả lòng phố lại cho trẻ em, dù chỉ vài giờ mỗi tuần.

Những thay đổi của ngõ phố

Ngõ phố Hà Nội hôm nay khác nhiều so với vài chục năm trước. Xe máy đi vào tận ngõ sâu, đỗ kín hai bên. Nhà cải tạo cao tầng, cửa sắt đóng. Nhiều hộ chuyển đi, nhường chỗ cho cửa hàng, nhà nghỉ, quán cà phê. Trẻ con trong ngõ ít đi, và những đứa còn lại thì bận học thêm.

Một số ngõ vẫn giữ nếp xưa: chiều tối, lũ trẻ vẫn ra đầu ngõ đá cầu, nhảy dây. Một số dự án cộng đồng đã thử cải tạo góc ngõ, khoảng đất trống thành sân chơi nhỏ cho trẻ, dùng vật liệu tái chế và tranh tường. Những sân chơi "bỏ túi" như vậy cho thấy chỉ cần vài chục mét vuông được giữ cho trẻ, cuộc chơi sẽ quay lại.

Góc nhìn hôm nay: cho trẻ phố chơi trong ngõ

• Thống nhất giờ "ngõ chơi" với hàng xóm: ví dụ chiều tối cuối tuần, mọi nhà dắt xe vào trong để trẻ chơi đầu ngõ.
• Chọn lối chơi hợp không gian hẹp: đá cầu, nhảy dây, đánh chuyền, ô ăn quan kẻ phấn.
• Dạy trẻ luật ngõ: giờ trưa yên lặng, nhường đường, lễ phép khi xin lại quả cầu.
• Đưa trẻ ra phố đi bộ cuối tuần để chơi kéo co, nhảy dây cùng trẻ con khắp nơi.
• Đọc cùng con những trang viết về phố cổ của Thạch Lam, Tô Hoài, kể cho con nghe ngõ mình ngày xưa có những ai.