Sân khu tập thể là nơi trẻ con của hàng chục, hàng trăm gia đình chơi chung: khoảng sân giữa các dãy nhà năm tầng, lối đi dưới hàng cây, chân cầu thang, bãi đất trống cạnh nhà. Ở đó hình thành những "băng" trẻ con theo dãy nhà, những nhóm chơi đủ mọi lứa tuổi, và một kiểu trông nom chung mà mọi cửa sổ đều là một con mắt. Đây là không gian chuyển tiếp giữa xóm làng và chung cư hiện đại, nơi nhiều trò dân gian được trẻ thành phố giữ lại.
Khu tập thể: một kiểu ở mới của đô thị Việt
Từ cuối thập niên 1950, Hà Nội bắt đầu xây những khu nhà ở tập thể theo mô hình tiểu khu, trong đó Kim Liên thường được nhắc là một trong những khu đầu tiên. Sau đó là Trung Tự, Giảng Võ, Thành Công, Thanh Xuân Bắc, Nghĩa Tân và nhiều khu khác. Ở thành phố Hồ Chí Minh và các đô thị khác cũng có những dãy chung cư cũ xây trước năm 1975 và sau đó, với cách ở tương tự.
Đặc điểm chung là nhiều dãy nhà từ bốn đến năm tầng, mỗi tầng một hành lang dài với các căn hộ nhỏ, ở giữa các dãy là sân chung, lối đi, cây xanh. Đời sống trong nhà tập thể nhiều thiếu thốn, chuyện ấy đã được kể nhiều ở nơi khác. Ở đây ta chỉ nhìn vào một điều: khoảng sân chung giữa các dãy nhà đã trở thành sân chơi của cả một thế hệ trẻ đô thị.
Sân chung: rộng hơn ngõ phố, gần hơn công viên
So với ngõ phố cổ, sân khu tập thể rộng và thoáng hơn, ít xe hơn. So với công viên, nó nằm ngay dưới cửa sổ nhà mình. Trẻ con chỉ cần chạy xuống cầu thang là có bạn.
| Không gian | Trẻ dùng làm gì |
|---|---|
| Sân giữa hai dãy nhà | Đá bóng, đá cầu, nhảy dây, rồng rắn, cướp cờ, đuổi bắt |
| Lối đi lát gạch, bê tông | Kẻ ô lò cò, ô ăn quan bằng phấn, đi xe đạp |
| Gốc cây lớn | Chỗ hẹn, chỗ làm "nhà" khi chơi đuổi bắt, chỗ ngồi kể chuyện |
| Chân cầu thang, gầm cầu thang | Chơi trốn, chơi đồ hàng, trú mưa |
| Hành lang tầng | Chơi đánh chuyền, ô ăn quan, nhảy dây chun lúc trời mưa |
| Bãi đất trống cạnh khu | Thả diều, đánh khăng, đá bóng đông người |
"Bọn dãy A, bọn dãy B": bản sắc nhóm của trẻ tập thể
Một nét rất riêng của trẻ khu tập thể là ý thức về "dãy". Trẻ cùng dãy nhà, cùng cầu thang chơi với nhau thành nhóm, có khi đặt tên cho nhóm mình. Các dãy thi đá bóng với nhau, "đánh trận giả" với nhau, kình nhau rồi lại chơi chung khi cần đủ người cho một cuộc kéo co hay rồng rắn dài.
Nhóm chơi trong khu tập thể thường trộn tuổi rất rõ. Một đứa lớp năm dẫn theo em lớp một, chơi cùng anh lớp tám nhà bên. Những đứa lớn dạy đứa nhỏ luật chơi, bài đồng dao, cách kẻ ô lò cò. Khi đứa lớn lên cấp ba thôi chơi, đứa nhỏ ngày xưa đã thành người cầm trịch. Cứ như thế, các trò dân gian được truyền tiếp trong khu mà không cần người lớn dạy.
Mọi cửa sổ là một con mắt
Khu tập thể có một kiểu trông nom đặc biệt. Các căn hộ nhìn ra sân, người lớn ở nhà nấu cơm, phơi đồ, ngồi hành lang đều nhìn thấy trẻ chơi. Đứa nào ngã, đứa nào đánh nhau, đứa nào chạy ra ngoài cổng khu, chỉ một lúc là bố mẹ biết. Tiếng gọi con từ ban công tầng bốn xuống sân, "Tùng ơi, lên ăn cơm!", là âm thanh quen thuộc của mọi khu tập thể.
Nhà nghiên cứu đô thị Jane Jacobs, trong cuốn sách năm 1961 về các thành phố lớn ở Mỹ, gọi đó là "những con mắt trên đường phố": một không gian công cộng an toàn khi có nhiều người nhìn ra nó một cách tự nhiên. Sân khu tập thể Việt Nam là một ví dụ rõ của điều đó, dù chẳng ai thiết kế với ý định ấy.
Luật chung của sân chung
Sân chung thì cũng có những va chạm. Bóng bay vào cửa kính nhà tầng một. Trẻ con ồn ào giờ nghỉ trưa. Kẻ phấn lên lối đi. Đá cầu vào chậu cây nhà người ta. Mỗi khu tập thể có những quy ước ngầm mà trẻ học dần:
- Giờ trưa không chơi ồn ào dưới sân.
- Bóng vào nhà ai thì lên xin lễ phép, làm vỡ thì báo bố mẹ để đền.
- Không chơi trên hành lang trước cửa nhà người khác quá lâu.
- Không leo lan can, mái tôn, mái che.
- Không chơi ở chỗ để xe, kho chung.
Những quy ước ấy dạy trẻ một điều mà nhà riêng không dạy được: không gian chung là của mọi người, và muốn được chơi thì phải tôn trọng người khác.
Những rủi ro của khu tập thể cũ
Khu tập thể cũ có những nguy hiểm riêng mà phụ huynh hôm nay cần biết nếu con chơi ở đó:
- Lan can, cầu thang xuống cấp: nhiều nhà xây từ lâu, lan can thấp, có chỗ gỉ sét, lỏng lẻo.
- Phần cơi nới: nhiều căn hộ cơi nới ra ngoài bằng khung sắt, mà người dân hay gọi là "chuồng cọp"; trẻ không nên trèo ra.
- Bể nước, hố ga: có nơi nắp bể, nắp cống bị hỏng.
- Dây điện chằng chịt: cần tránh xa, không thả diều gần dây điện.
- Xe máy trong sân: sân nhiều khu nay thành chỗ để xe.
Khu tập thể hôm nay
Nhiều khu tập thể cũ ở Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh đang trong kế hoạch cải tạo, xây lại. Một số khu đã được thay bằng chung cư cao tầng. Ở những khu còn lại, sân chung nhiều nơi bị thu hẹp bởi nhà cơi nới, ki-ốt, chỗ để xe. Nhưng cũng có những khu mà chiều chiều sân vẫn đầy trẻ con, các cụ ngồi ghế đá, như vài chục năm trước.
Câu hỏi đặt ra khi cải tạo khu tập thể là liệu khoảng sân chung có được giữ lại. Kinh nghiệm của khu tập thể cũ cho thấy, một khoảng sân nằm giữa các nhà, nhìn ra từ nhiều cửa sổ, quý hơn một khu vui chơi đẹp mà nằm khuất một góc.
Góc nhìn hôm nay: học gì từ sân tập thể
- Nếu đang ở khu tập thể, hãy cùng hàng xóm giữ một khoảng sân không để xe, cho trẻ chơi chiều tối.
- Kiểm tra lan can, cầu thang nơi con hay chơi, báo cho tổ dân phố chỗ hỏng.
- Khuyến khích nhóm chơi trộn tuổi: nhờ trẻ lớn trong khu dạy trẻ nhỏ một trò dân gian.
- Kể cho con nghe nếu bố mẹ từng lớn lên ở tập thể: dãy nào, chơi gì, ai là "đại ca" của sân.
- Tìm đọc những hồi ức, bài viết về đời sống khu tập thể Hà Nội, và cuốn sách năm 1961 của Jane Jacobs về sự sống của các thành phố.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ em khu tập thể ngày xưa chơi ở đâu?
Trẻ chơi ở sân chung giữa các dãy nhà, lối đi, gốc cây, chân và gầm cầu thang, hành lang tầng và bãi đất trống cạnh khu. Chỉ cần chạy xuống cầu thang là có bạn, có chỗ chơi.
Khu tập thể đầu tiên ở Hà Nội là khu nào?
Kim Liên thường được nhắc là một trong những khu nhà ở tập thể đầu tiên của Hà Nội, xây dựng từ cuối thập niên 1950. Sau đó là nhiều khu khác như Trung Tự, Giảng Võ, Thành Công, Nghĩa Tân.
Vì sao sân khu tập thể an toàn cho trẻ chơi?
Vì sân nằm giữa các dãy nhà, nhiều căn hộ nhìn ra, người lớn ở nhà luôn thấy trẻ chơi. Nhà nghiên cứu đô thị Jane Jacobs gọi đó là "những con mắt trên đường phố". Tuy vậy, khu cũ có lan can, cầu thang xuống cấp cần chú ý.
Trẻ chơi ở khu tập thể cũ cần tránh những gì?
Tránh leo lan can, trèo ra phần cơi nới bằng khung sắt, chơi gần bể nước, hố ga hỏng nắp, dây điện và chỗ để xe. Phụ huynh nên kiểm tra những chỗ con hay chơi.
Vì sao trẻ khu tập thể hay chơi theo nhóm dãy nhà?
Trẻ cùng dãy, cùng cầu thang gặp nhau hằng ngày nên tự thành nhóm, có khi đặt tên riêng và thi đấu với nhóm dãy khác. Nhóm thường trộn nhiều lứa tuổi, trẻ lớn dạy trẻ nhỏ luật chơi.
