Sách tranh thiếu nhi về trò dân gian và cuộc chơi của trẻ có ở cả Việt Nam lẫn thế giới: ở Việt Nam là những tập đồng dao, trò dân gian có minh hoạ của các nhà xuất bản thiếu nhi; ở nước ngoài là những cuốn kinh điển như The Snowy Day của Ezra Jack Keats (1962) kể một cậu bé chơi tuyết, hay Not a Box của Antoinette Portis (2006) về trí tưởng tượng với một chiếc hộp. Chọn sách hay là chọn sách vẽ đúng, kể sống, và để lại cho trẻ một điều muốn làm ngay sau khi gấp sách.
Sách tranh làm được gì mà lời kể không làm được
Trò dân gian vốn truyền bằng mắt và bằng cơ thể. Trẻ học đứng thế nào, nắm tay ra sao, chạy theo hướng nào bằng cách nhìn anh chị chơi. Sách chữ khó tả những điều ấy. Sách tranh thì làm được: một trang vẽ đoàn rồng rắn uốn khúc, đầu rồng dang tay che, đuôi rồng níu áo — trẻ hiểu ngay.
Sách tranh còn mang theo không gian: sân đình, gốc đa, bờ đê, lòng ngõ. Trẻ thành phố hôm nay có thể chưa từng thấy sân phơi thóc, nhưng qua tranh, trẻ biết trò ấy từng được chơi ở đâu, dưới bầu trời nào.
Và quan trọng nhất: sách tranh được đọc cùng người lớn. Mỗi lần đọc là một lần bố mẹ, ông bà có cớ kể "hồi xưa ông cũng chơi thế này".
Sách tranh Việt Nam về đồng dao và trò dân gian
Những năm gần đây, các nhà xuất bản thiếu nhi trong nước đã in nhiều tập đồng dao có minh hoạ, sách giới thiệu trò dân gian cho trẻ mẫu giáo và tiểu học, và những bộ sách tranh về Tết, Trung thu, làng quê. Chất lượng không đồng đều, nên khi chọn có thể để ý:
| Tiêu chí | Sách tốt | Sách nên cân nhắc |
|---|---|---|
| Tranh vẽ | Vẽ đúng trang phục, không gian, đồ chơi; có nét riêng của hoạ sĩ | Tranh rập khuôn, nhân vật như nhau ở mọi trang |
| Lời đồng dao | Ghi rõ là một dị bản, có khi chú thích vùng | Khẳng định "bản chuẩn" duy nhất |
| Luật | Tóm ngắn, dễ hiểu, gợi trẻ tự sửa luật | Luật dài, khô như văn bản quy định |
| Nguồn gốc | Nói "trò có từ lâu đời", không bịa năm | Gán trò cho một triều đại không có căn cứ |
| An toàn | Có lời nhắc khi trò cần chạy, bịt mắt, dùng dây | Vẽ trẻ chơi gần ao hồ, đường xe mà không lời nào |
| Hình phạt | Phạt vui hoặc không phạt | Giữ nguyên búng tai, cốc đầu mà không bàn lại |
Ngoài sách chuyên về trò, nhiều sách văn học thiếu nhi có tranh minh hoạ đẹp về tuổi thơ làng quê. Dế Mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài có nhiều bản minh hoạ qua các thời, của nhiều hoạ sĩ khác nhau — mỗi bản cho trẻ một cách nhìn thế giới côn trùng mà trẻ làng xưa quen thuộc. Sách ảnh, sách in lại tranh Đông Hồ và bộ tranh khắc Henri Oger cũng là nguồn tranh quý để xem cùng trẻ lớn.
Sách tranh thế giới về cuộc chơi của trẻ
| Sách | Tác giả, năm | Nội dung | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Harold and the Purple Crayon | Crockett Johnson, 1955 | Cậu bé vẽ cả thế giới bằng một cây bút sáp tím | 3–6 tuổi |
| The Snowy Day | Ezra Jack Keats, 1962 | Cậu bé Peter chơi tuyết ở thành phố; được Huy chương Caldecott 1963 | 3–6 tuổi |
| Where the Wild Things Are | Maurice Sendak, 1963 | Cậu bé Max tưởng tượng mình làm vua xứ quái vật | 4–7 tuổi |
| Not a Box | Antoinette Portis, 2006 | Chú thỏ biến chiếc hộp thành xe đua, núi, tàu | 2–5 tuổi |
| Darumasan ga | Kagakui Hiroshi, 2008 | Những ông Daruma lắc lư, ngã, đứng dậy theo nhịp — gợi câu hô quen thuộc của trẻ Nhật | 1–4 tuổi |
Những cuốn này không dạy luật trò nào, nhưng chúng nói về tinh thần chơi: trí tưởng tượng, sự tự do, niềm vui với những thứ đơn giản như tuyết, cây bút, chiếc hộp. Not a Box đặc biệt hợp để đặt cạnh chuyện cái que và thùng các-tông được vinh danh trong Đại sảnh Danh vọng Đồ chơi ở Mỹ. Darumasan ga là cái cớ hay để giới thiệu trò Daruma-san ga koronda, anh em của "một hai ba đứng im".
Một số cuốn đã có bản dịch tiếng Việt; nếu chưa, bố mẹ vẫn có thể "đọc tranh" và kể bằng lời mình, vì phần chữ của sách tranh thường rất ngắn.
Đọc sách tranh về trò dân gian thế nào
- Đọc chậm, nhìn tranh lâu: hỏi "Bạn này đang làm gì? Bạn ấy vui hay buồn? Ai sắp bị bắt?"
- Đọc đồng dao theo nhịp: vỗ tay, gõ nhịp xuống bàn. Đồng dao là để hát, không phải để đọc thầm.
- Dừng lại so sánh: "Ở lớp con chơi thế này không? Khác chỗ nào?"
- Chơi ngay: gấp sách, ra sân hoặc dọn phòng khách, chơi trò vừa đọc. Đây là phần quan trọng nhất.
- Đọc lại nhiều lần: trẻ nhỏ thích đọc một cuốn hàng chục lần. Mỗi lần trẻ để ý một chi tiết mới.
Tự làm sách tranh trò dân gian của nhà mình
Khi không tìm được cuốn ưng ý, cả nhà có thể tự làm. Không cần giỏi vẽ:
- Mỗi trang một trò: tên trò, một bức vẽ của trẻ, câu đồng dao, luật tóm trong ba câu.
- Ghi người dạy: "Bà ngoại dạy, quê Thái Bình", "Bạn Minh dạy ở sân trường".
- Dán ảnh cả nhà chơi trò ấy.
- Thêm trang trò nước ngoài con học được: gonggi, hopscotch, Kagome Kagome.
- Đóng gáy bằng dây để thêm trang dần dần.
Cuốn sách tự làm có giá trị riêng: nó ghi lại đúng dị bản của gia đình mình, thứ không sách in nào có. Nhiều năm sau, nó có thể quý hơn mọi cuốn mua ở hiệu sách.
Thiếu gì trên kệ sách tranh Việt
So với sách tranh thế giới, sách tranh Việt về cuộc chơi của trẻ còn ít ở vài mảng:
- Sách kể chuyện có cuộc chơi thay vì chỉ giới thiệu luật — một câu chuyện có nhân vật, có xung đột, mà cuộc chơi là trung tâm.
- Sách so sánh trò Việt với trò các nước, giúp trẻ thấy văn hoá mình trong văn hoá thế giới.
- Sách song ngữ cho trẻ Việt ở nước ngoài, có đồng dao tiếng Việt kèm giải thích.
- Sách cho trẻ khuyết tật cùng chơi, cho thấy cách điều chỉnh trò để ai cũng tham gia.
Đó là những khoảng trống mà người viết, hoạ sĩ và nhà xuất bản có thể lấp dần.
Góc nhìn hôm nay: tìm sách ở đâu
Thư viện công cộng, thư viện trường tiểu học thường có góc sách thiếu nhi với sách tranh về đồng dao, Tết, Trung thu. Một số không gian đọc cho trẻ ở các thành phố lớn có sách tranh nước ngoài. Hiệu sách của các nhà xuất bản thiếu nhi có kệ sách đồng dao, văn hoá dân gian. Trước khi mua, đọc thử vài trang cùng con — nếu con muốn đứng dậy chơi ngay, đó là cuốn sách tốt.
Câu hỏi thường gặp
Sách tranh nào giới thiệu trò dân gian cho trẻ?
Ở Việt Nam có nhiều tập đồng dao và sách giới thiệu trò dân gian có minh hoạ của các nhà xuất bản thiếu nhi. Nên chọn sách vẽ đúng không gian, ghi rõ lời là một dị bản, luật ngắn gọn và có lời nhắc an toàn.
Sách tranh nước ngoài nào nói về trẻ em chơi?
Có thể tìm The Snowy Day của Ezra Jack Keats, Harold and the Purple Crayon của Crockett Johnson, Where the Wild Things Are của Maurice Sendak, Not a Box của Antoinette Portis và Darumasan ga của Kagakui Hiroshi.
Làm sao đọc sách tranh cùng con hiệu quả?
Đọc chậm, để con nhìn tranh lâu, đặt câu hỏi về nhân vật, đọc đồng dao theo nhịp vỗ tay và chơi ngay trò vừa đọc. Trẻ nhỏ thích đọc lại một cuốn nhiều lần, mỗi lần để ý chi tiết mới.
Có nên tự làm sách tranh trò dân gian cho con?
Nên, vì cuốn sách tự làm ghi lại đúng dị bản của gia đình, có tranh con vẽ, ảnh cả nhà chơi và tên người dạy. Không cần giỏi vẽ, mỗi trang một trò với luật tóm trong ba câu là đủ.
