Nhảy dây chun (miền Nam gọi dây thun) có mặt ở rất nhiều nước: trẻ Trung Quốc gọi là tiào píjīn, trẻ nói tiếng Anh gọi là Chinese jump rope hay elastics, trẻ Đức gọi Gummitwist, trẻ Pháp gọi l'élastique, trẻ Hàn gọi gomujul nori, trẻ Nhật gọi gomu tobi, trẻ Philippines gọi Chinese garter. Cách chơi gần như giống nhau: hai bạn đứng căng một vòng dây chun, bạn thứ ba nhảy theo những bước định sẵn, dây được nâng dần từ cổ chân lên cao. Còn dây chun có từ đâu, đi đường nào thì chưa ai biết chắc.
Nhảy dây chun: tóm trong vài câu
Dây chun là những vòng chun nhỏ lồng móc vào nhau thành một sợi dài, nối hai đầu thành vòng. Hai bạn đứng đối diện, căng dây quanh cổ chân. Bạn nhảy phải làm một chuỗi động tác: giẫm lên dây, móc dây bằng chân, nhảy vào giữa, nhảy ra ngoài, theo một bài vần có nhịp. Xong một mức thì dây được nâng lên: đầu gối, đùi, hông, eo, có khi tới nách, cổ, đầu và "giơ tay". Phần hoài niệm về dây chun của trẻ Việt thuộc về một câu chuyện khác; ở đây ta đi một vòng quanh thế giới.
Trung Quốc: tiào píjīn và bài hát hoa mã lan
Ở Trung Quốc, tiào píjīn (跳皮筋, nhảy dây cao su) là một trong những trò vỉa hè quen thuộc nhất của bé gái, nhất là ở các thành phố nửa sau thế kỷ 20. Bé gái vừa nhảy vừa hát những bài vần truyền miệng. Bài nổi tiếng nhất có câu mở đầu nhắc tới quả bóng nhỏ, chuối, lê và "hoa mã lan nở hai mươi mốt" — một chuỗi đếm số vui tai, đến nay vẫn được nhiều người Trung Quốc nhớ như tiếng gọi về tuổi thơ.
Vì tên tiếng Anh là "Chinese jump rope", nhiều tài liệu khẳng định trò này "có nguồn gốc Trung Quốc từ thế kỷ 7". Không có nguồn cổ nào chứng minh điều đó. Có lẽ tên gọi chỉ phản ánh con đường nó đến với trẻ em phương Tây, chứ không phải nơi khởi phát. Dây chun cao su rẻ, bền chỉ phổ biến khi công nghiệp cao su phát triển; trước đó trẻ em có thể đã dùng dây vải, dây gai.
Gummitwist và l'élastique: thời hoàng kim ở châu Âu
Ở Đức, Gummitwist là trò của bé gái sân trường nổi tiếng nhất những năm 1970–1980, cả ở Tây Đức lẫn Đông Đức. Các bước nhảy có tên riêng, bài vần có khi pha tiếng Anh vui tai. Ở Pháp, l'élastique cũng là cảnh quen của giờ ra chơi trường tiểu học, với dây nâng dần từ chevilles (cổ chân) lên genoux (đầu gối), cuisses (đùi)…
Ở Anh và Úc, trò được gọi là elastics hoặc French skipping, ở Mỹ là Chinese jump rope. Cùng một vòng dây chun mà mang tên ba nước khác nhau: người Anh tưởng của Pháp, người Mỹ tưởng của Trung Quốc. Đây là ví dụ rất đẹp cho thấy trẻ con học trò từ bạn bè, chứ không cần biết trò ấy từ đâu tới.
Hàn, Nhật, Philippines: mỗi nơi một nhịp
- Hàn Quốc: gomujul nori (고무줄놀이) từng là trò không thể thiếu của bé gái sân trường, đi kèm những bài hát thiếu nhi quen thuộc. Một chuyện được kể nhiều ở Hàn là cảnh bé trai chạy qua cắt dây chun để trêu — một kiểu đùa sân trường mà người lớn bây giờ nhắc lại như chuyện cười.
- Nhật Bản: gomu tobi (ゴム跳び). Ngoài lối nhảy theo bước, trẻ Nhật còn chơi lối nhảy cao: dây căng ngang, nâng dần, ai nhảy qua được thì lên mức. Có nơi cho phép dùng chân móc dây kéo xuống khi dây đã quá cao.
- Philippines: Chinese garter, thường căng dây ngang, người chơi nhảy qua hoặc móc chân vào dây khi dây được nâng lên từ cổ chân tới đầu, rồi tới mức "giơ tay". Các bé gái Philippines nổi tiếng với những cú nhảy móc chân rất cao, gần như động tác thể dục dụng cụ.
Bảng tên gọi và mức dây
| Nơi | Tên gọi | Kiểu chơi nổi bật |
|---|---|---|
| Việt Nam | Nhảy dây chun / dây thun | Bước nhảy theo bài vần, nâng dần từ cổ chân tới "giơ tay" |
| Trung Quốc | Tiào píjīn | Bài vần đếm số, nhiều bước nhảy phức tạp |
| Đức | Gummitwist | Rất phổ biến ở sân trường thập niên 1970–1980 |
| Pháp | L'élastique | Mức dây gọi theo bộ phận cơ thể |
| Anh, Úc | Elastics, French skipping | Bước nhảy có tên riêng |
| Mỹ | Chinese jump rope | Hai người căng, một người nhảy |
| Hàn Quốc | Gomujul nori | Kèm bài hát thiếu nhi |
| Nhật Bản | Gomu tobi | Có cả lối nhảy cao qua dây |
| Philippines | Chinese garter | Nhảy móc chân ở mức dây rất cao |
Lan truyền thế nào khi không ai dạy
Nhảy dây chun là trường hợp hiếm mà các nhà nghiên cứu có thể đoán được phần nào con đường lan truyền, vì nó gắn với một thứ vật liệu công nghiệp. Dây chun rẻ và bền chỉ có ở khắp nơi từ thế kỷ 20. Các nhà sưu tầm trò trẻ em ở Anh ghi nhận "elastics" nở rộ ở sân trường từ khoảng giữa thế kỷ 20; ở Đức, Gummitwist bùng lên những năm 1970. Ở Việt Nam, dây chun gắn với ký ức của nhiều thế hệ bé gái nửa sau thế kỷ 20.
Nhưng cách lan cụ thể — qua gia đình di cư, qua sách báo, qua truyền hình, hay mỗi nơi tự nghĩ ra từ sợi dây nhảy thường — thì không có tài liệu nào kể đủ. Vì vậy khi kể với trẻ, nói "trẻ nhiều nước cùng chơi, chưa ai biết ai chơi trước" là trung thực nhất.
Bài vần, nhịp và cơ thể
Nhảy dây chun là bài tập nhịp điệu thật sự. Mỗi bước phải khớp với một tiếng trong bài vần, sai nhịp là hỏng. Trẻ vừa nhảy vừa phải nhớ thứ tự bước, vừa đếm, vừa hát — một việc đòi hỏi trí nhớ làm việc khá cao. Khi dây lên tới đùi, tới hông, trẻ phải bật cao, móc chân, xoay người: cơ chân, độ dẻo và sự can đảm thử sức đều được rèn.
Một điểm hay khác: trò này cần ba người, không ai chơi một mình được. Hai bạn căng dây cũng quan trọng như bạn nhảy, và mọi người thay phiên nhau. Ở nhiều nơi, khi thiếu người, trẻ căng dây vào chân ghế, gốc cây — sự sáng tạo nảy ra từ chính hoàn cảnh.
Chơi an toàn
- Dây chun tự kết có thể tuột, búng vào mặt. Kiểm tra mối nối trước khi chơi, không kéo căng quá mức.
- Mức cao (ngang ngực, ngang cổ) chỉ nên chơi trên sân mềm như cỏ, đất, thảm; móc chân cao dễ ngã ngửa.
- Không quàng dây quanh cổ người căng, kể cả khi đùa "mức cổ". Mức cao nên giữ bằng tay giơ lên.
- Giày buộc chặt, tránh dép tông vì dây móc vào quai dễ vấp.
- Trò nghịch "cắt dây chun" của bạn — xưa hay có — nên được nói rõ là không vui với người đang chơi.
Góc nhìn hôm nay
Dây chun ngày nay có bán thành vòng sẵn, nhưng cũng có thể tự lồng từ vài trăm chiếc chun văn phòng — việc lồng dây cũng là một thú riêng. Trong lớp học có trẻ từ nhiều nơi đến, nhảy dây chun là trò dễ bắt nhịp: mỗi em dạy cả lớp một bài vần quê mình, kể cả bằng tiếng nước ngoài. Với người Việt xa quê, đây là cầu nối rất tự nhiên giữa con cháu và bạn học bản xứ.
Câu hỏi thường gặp
Nhảy dây chun tiếng Anh là gì?
Ở Mỹ, nhảy dây chun thường được gọi là Chinese jump rope. Ở Anh và Úc, tên phổ biến là elastics hoặc French skipping. Ở Philippines, trẻ gọi là Chinese garter.
Nhảy dây chun có phải của Trung Quốc không?
Tên tiếng Anh gợi ý như vậy, và trẻ Trung Quốc quả thật chơi rất nhiều với tên tiào píjīn. Nhưng chưa có tài liệu cổ nào chứng minh trò bắt nguồn từ Trung Quốc. Cùng một trò, người Anh gọi là kiểu Pháp, người Mỹ gọi là kiểu Trung Quốc, cho thấy tên gọi phản ánh đường lan truyền hơn là nơi khởi phát.
Gummitwist là gì?
Gummitwist là tên tiếng Đức của nhảy dây chun. Trò rất phổ biến ở sân trường Đức những năm 1970–1980. Cách chơi giống bản Việt: hai người căng dây, một người nhảy theo bước, dây nâng dần.
Nhảy dây chun có các mức nào?
Thường bắt đầu ở cổ chân, rồi lên đầu gối, đùi, hông, eo, có nơi tới nách, cổ, đầu và mức giơ tay. Tên và số mức thay đổi theo từng nhóm trẻ. Các mức cao nên chơi trên sân mềm và giữ dây bằng tay.
Nhảy dây chun giúp trẻ phát triển gì?
Trẻ luyện nhịp điệu, trí nhớ thứ tự bước, sức bật và độ dẻo của chân. Vì cần ít nhất ba người, trò cũng dạy trẻ thay phiên và hợp tác. Bài vần đi kèm giúp trẻ giữ nhịp và nhớ lời.
