Quyền được chơi: Điều 31 Công ước Quyền trẻ em và Luật Trẻ em 2016

Quyền được chơi của trẻ em được ghi trong Điều 31 Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em (1989): trẻ em có quyền nghỉ ngơi, thư giãn, vui chơi và tham gia các hoạt động giải trí phù hợp với lứa tuổi, được tự do tham gia đời sống văn hoá, nghệ thuật. Việt Nam phê chuẩn Công ước ngày 20/2/1990, là nước đầu tiên ở châu Á và thứ hai trên thế giới. Trong luật Việt Nam, Điều 17 Luật Trẻ em 2016 ghi: "Trẻ em có quyền vui chơi, giải trí; được bình đẳng về cơ hội tham gia các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, thể dục, thể thao, du lịch phù hợp với độ tuổi."

Nghe như chuyện hiển nhiên — trẻ con thì chơi. Nhưng việc phải viết thành luật cho thấy quyền này dễ bị gạt sang bên nhất trong các quyền của trẻ.

Công ước Quyền trẻ em và Điều 31

Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em được Đại hội đồng thông qua ngày 20/11/1989 và có hiệu lực từ ngày 2/9/1990. Đây là công ước nhân quyền được nhiều quốc gia tham gia nhất. Công ước có 54 điều, trong đó Điều 31 dành cho nghỉ ngơi, vui chơi và văn hoá. Nội dung chính có hai phần:

1. Các quốc gia thành viên công nhận quyền của trẻ em được nghỉ ngơi và thư giãn, được vui chơi và tham gia hoạt động giải trí phù hợp với lứa tuổi, được tự do tham gia đời sống văn hoá và nghệ thuật.
2. Các quốc gia tôn trọng, thúc đẩy quyền ấy và khuyến khích tạo cơ hội thích hợp, bình đẳng cho trẻ tham gia hoạt động văn hoá, nghệ thuật, giải trí.

Điểm đáng chú ý: Điều 31 tách bạch "nghỉ ngơi", "thư giãn", "vui chơi" và "văn hoá nghệ thuật". Chơi không bị gộp vào học tập hay thể thao có tổ chức; nó được công nhận là một nhu cầu riêng.

"Quyền bị lãng quên": Bình luận chung số 17 năm 2013

Hơn hai mươi năm sau khi Công ước ra đời, Uỷ ban Quyền trẻ em của Liên Hợp Quốc nhận thấy Điều 31 thường bị các nước coi nhẹ. Năm 2013, Uỷ ban ra Bình luận chung số 17, giải thích chi tiết điều này. Một số ý chính:

• Chơi là gì: là hoạt động do chính trẻ khởi xướng, điều khiển và tổ chức; diễn ra khi có cơ hội; không bắt buộc, được thúc đẩy từ bên trong, chơi vì thích chứ không để đạt mục đích khác.
• Những rào cản: thiếu không gian an toàn, giao thông, áp lực học tập và thi cử, lịch sinh hoạt bị người lớn sắp kín, thương mại hoá việc chơi, định kiến coi chơi là vô ích.
• Nhóm trẻ dễ bị thiệt: trẻ em gái phải làm việc nhà nhiều, trẻ khuyết tật, trẻ nghèo, trẻ sống trong cơ sở nuôi dưỡng, trẻ ở vùng xung đột, trẻ lao động.
• Trách nhiệm của nhà nước: quy hoạch đô thị có chỗ chơi, trường học có giờ chơi, bảo vệ trẻ khỏi nguy hiểm mà không triệt tiêu cơ hội chơi.

Định nghĩa "chơi là do trẻ khởi xướng và điều khiển" rất gần với trò dân gian: trẻ tự gọi nhau, tự chia phe, tự đặt luật, không cần người lớn.

Việt Nam: từ Công ước đến Luật Trẻ em 2016

Hai điều luật cần biết

• Điều 17 Luật Trẻ em 2016 — Quyền vui chơi, giải trí: trẻ em có quyền vui chơi, giải trí; được bình đẳng về cơ hội tham gia hoạt động văn hoá, nghệ thuật, thể dục, thể thao, du lịch phù hợp với độ tuổi.
• Điều 45 — Bảo đảm điều kiện vui chơi, giải trí, hoạt động văn hoá, nghệ thuật, thể thao, du lịch cho trẻ em: quy định trách nhiệm của Nhà nước và chính quyền trong việc tạo điều kiện, trong đó có bố trí chỗ vui chơi cho trẻ. Văn bản hướng dẫn chi tiết là Nghị định 56/2017/NĐ-CP.

Người cần trích dẫn chính xác nên đọc toàn văn luật trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật và kiểm tra các lần sửa đổi, bổ sung.

Vì sao quyền được chơi không phải chuyện nhỏ

Người lớn thường coi chơi là phần thưởng sau khi học xong, hoặc là thứ có thể cắt khi bận. Công ước và các nhà nghiên cứu nhìn khác:

• Chơi là cách trẻ học những điều khó dạy bằng lời: đặt luật, giữ lời, chịu thua, làm lành, đoán ý người khác.
• Chơi là cách trẻ nghỉ: giảm căng thẳng, lấy lại sức sau giờ học.
• Chơi là cách trẻ tham gia văn hoá: đồng dao, trò dân gian là văn hoá của chính trẻ em, không chỉ văn hoá người lớn ban cho.
• Chơi tự do là nơi trẻ có quyền quyết định — một trong số ít chỗ trong đời sống hằng ngày mà trẻ không bị người lớn sắp đặt.

Quyền được chơi trong đời thường

Quyền trên giấy chỉ có ý nghĩa khi thành điều kiện thật. Trong đời sống Việt Nam hôm nay, những câu hỏi đáng đặt ra:

1. Khu mình ở có chỗ nào trẻ được chạy nhảy an toàn, không phải trả tiền?
2. Trẻ có ít nhất một khoảng thời gian mỗi ngày không lịch học, không bị người lớn điều khiển?
3. Giờ ra chơi ở trường có bị cắt để học bù, để phạt?
4. Trẻ khuyết tật trong khu có được cùng chơi không?
5. Con gái có phải làm việc nhà nhiều hơn con trai đến mức không còn giờ chơi?

Những câu hỏi ấy không cần luật sư trả lời; cha mẹ, thầy cô, tổ dân phố đều có thể tự xem xét.

Góc nhìn hôm nay: dùng quyền được chơi như một công cụ

Hiểu Điều 31 và Luật Trẻ em giúp người lớn có lý lẽ khi đề nghị những thay đổi nhỏ:

• Đề nghị ban quản lý chung cư, tổ dân phố giữ một khoảng sân không để xe, có giờ cho trẻ chơi.
• Đề nghị nhà trường giữ trọn giờ ra chơi, không dùng việc cắt giờ chơi làm hình phạt.
• Trong gia đình, giữ một buổi mỗi tuần không có lịch cho con.
• Kể cho trẻ biết các em có quyền được chơi — và quyền ấy đi kèm trách nhiệm chơi không làm hại bạn.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc bản tiếng Việt của Công ước do UNICEF Việt Nam giới thiệu, toàn văn Luật Trẻ em 2016, và Bình luận chung số 17 của Uỷ ban Quyền trẻ em.