Plumpsack là lối chơi vòng tròn của trẻ Đức: cả nhóm ngồi quay mặt vào trong, một bạn cầm chiếc khăn thắt nút đi vòng ngoài, lén thả khăn sau lưng ai đó rồi chạy, người bị thả khăn phải nhặt lên đuổi theo. Strega comanda colore là lối chơi sắc màu của trẻ Ý: "mụ phù thuỷ" hô một màu, cả nhóm phải chạy chạm vào vật có màu ấy trước khi bị bắt. Một bên luyện tai và sự tinh ý, một bên luyện mắt và tốc độ nhận biết màu.
Plumpsack: chiếc khăn thắt nút đi vòng quanh
Trong tiếng Đức, "Plumpsack" là chiếc khăn hay mảnh vải được thắt nút cho thành một cục mềm. Cách chơi phổ biến:
- Cả nhóm ngồi thành vòng tròn, mặt quay vào trong, không được ngoái nhìn ra sau.
- Một bạn cầm Plumpsack đi chậm vòng ngoài. Cả nhóm hát một bài quen.
- Bạn đi vòng lén thả khăn sau lưng một người, rồi đi tiếp như không có gì.
- Người ngồi phải tự phát hiện ra khăn sau lưng mình — bằng tay sờ ra sau, không được quay đầu nhìn — rồi nhặt lên đuổi theo.
- Bạn thả khăn chạy một vòng, cố ngồi vào chỗ trống trước khi bị chạm. Nếu ngồi được, người cầm khăn thành người đi vòng mới.
- Nếu người bị thả khăn không phát hiện, để bạn đi vòng quay lại tới nơi, thì người đó bị "phạt" theo luật của nhóm.
Bài hát đi kèm ở nhiều vùng nói tiếng Đức mở đầu bằng câu "Dreht euch nicht um, denn der Plumpsack geht um" — đại ý: "Đừng quay lại nhé, vì Plumpsack đang đi vòng quanh". Câu hát vừa là luật (không được quay lại), vừa là lời doạ yêu khiến cả vòng căng thẳng.
Lời hát cũ và hình phạt nên bỏ
Trong một số bản lời cũ, câu tiếp theo doạ rằng ai quay lại hay cười sẽ bị đánh "xanh lưng" — nghĩa là chiếc khăn thắt nút từng được dùng để quất vào lưng người thua. Đó là dấu vết của thời trẻ con chơi với hình phạt gây đau. Ngày nay, ở trường mẫu giáo và sân chơi, người ta chỉ giữ phần đuổi bắt, bỏ hẳn phần quất khăn. Người thua thường chỉ ngồi vào giữa vòng một lượt, hoặc làm một động tác vui như hát một câu, nhảy lò cò quanh vòng.
Đây là chi tiết đáng kể cho trẻ: lối chơi dân gian ở đâu cũng có những phần cũ không còn hợp. Giữ lối chơi không có nghĩa là giữ nguyên mọi luật.
Họ hàng của Plumpsack khắp thế giới
Lối "thả vật sau lưng người ngồi trong vòng tròn" có mặt ở rất nhiều nước:
| Nơi chơi | Tên gọi | Vật thả hoặc cách chọn |
|---|---|---|
| Đức, Áo | Plumpsack | Khăn thắt nút |
| Anh | Drop the handkerchief | Khăn tay |
| Mỹ, Canada | Duck, duck, goose | Không thả vật; chạm đầu từng bạn, hô "goose" là chọn |
| Ghana | Lối thả khăn trong vòng tròn | Khăn hoặc vật nhỏ |
| Việt Nam | Có nơi gọi là "bỏ khăn", "rồng rắn bỏ khăn"; họ gần là "mèo đuổi chuột" | Khăn; hoặc vòng tay làm hang |
Bản Mỹ "Duck, duck, goose" thú vị ở chỗ không cần vật gì: người đi vòng chạm đầu từng bạn, nói "duck" (vịt), "duck", "duck"… rồi bất ngờ "goose!" (ngỗng). Bạn bị gọi ngỗng bật dậy đuổi. Trẻ ở bang Minnesota lại nổi tiếng với bản "duck, duck, gray duck" — một cách gọi riêng mà người Mỹ ở các bang khác hay lấy ra trêu. Còn "mèo đuổi chuột" của ta có vòng tay nắm nhau làm hang cho chuột chạy luồn, là một nhánh khác của cùng gia đình đuổi bắt vòng tròn; luật chi tiết đã có ở wiki khác trong hệ.
Strega comanda colore: mụ phù thuỷ ra lệnh màu
Ở Ý, "Strega comanda colore" nghĩa là "Phù thuỷ ra lệnh màu". Cách chơi:
- Một bạn làm "strega" (mụ phù thuỷ), đứng giữa sân. Cả nhóm vây quanh.
- Phù thuỷ hô: "Strega comanda colore…" Cả nhóm hỏi lại: "Màu gì?"
- Phù thuỷ hô một màu, ví dụ "Xanh lá!"
- Cả nhóm phải chạy chạm vào một vật màu xanh lá: chiếc lá, cái ghế, áo của một bạn, vạch kẻ sân.
- Phù thuỷ đuổi theo. Ai bị chạm trước khi chạm được vật đúng màu thì làm phù thuỷ lượt sau.
Phù thuỷ khéo sẽ chọn màu hiếm trong sân: "tím!", "vàng chanh!", khiến cả nhóm chạy tán loạn đi tìm. Có nơi còn thêm chi tiết như "màu xanh lá và bằng gỗ", hoặc "chạm bằng khuỷu tay". Trẻ lớn hay tranh cãi về sắc màu: cái ghế xanh rêu có tính là xanh lá không? Những cuộc cãi ấy cũng là học: học tên màu, học thương lượng.
So sánh hai lối chơi
| Điểm so | Plumpsack (Đức) | Strega comanda colore (Ý) |
|---|---|---|
| Đội hình | Vòng tròn ngồi, một người đi vòng ngoài | Một người giữa sân, cả nhóm tản ra |
| Giác quan chính | Xúc giác, thính giác — đoán khăn sau lưng | Thị giác — tìm màu |
| Phần chạy | Chạy một vòng quanh nhóm | Chạy tự do tới vật đúng màu |
| Hợp tuổi | Từ khoảng 4 tuổi | Từ khoảng 3–4 tuổi, khi trẻ biết tên màu |
| Chỗ chơi | Sân nhỏ, phòng rộng, bãi cỏ | Sân có nhiều đồ vật nhiều màu |
Vì sao trường mẫu giáo châu Âu giữ hai lối chơi này
Ở nhiều nước châu Âu, những lối chơi vòng tròn như Plumpsack được dạy trong trường mẫu giáo như một phần của nếp sinh hoạt. Lý do dễ hiểu: chúng gom cả nhóm về một vòng, ai cũng thấy ai, ai cũng có cơ hội được chọn. Đứa trẻ rụt rè chỉ cần ngồi trong vòng là đã tham gia. Lời hát chung giúp trẻ mới đến, kể cả trẻ chưa nói rành tiếng, hoà nhịp với nhóm.
Strega comanda colore thì là một bài học màu sắc không có bàn ghế. Trẻ phải nghe tên màu, nhìn quanh, nhận ra màu trên những vật khác nhau, rồi quyết định chạy tới đâu — tất cả trong vài giây. Giáo viên dạy ngoại ngữ cũng hay dùng lối này để dạy tên màu bằng tiếng Anh, tiếng Pháp.
Cả hai lối chơi đều có một điểm chung với rất nhiều trò trẻ em: vai "người đáng sợ" — Plumpsack, mụ phù thuỷ — được đóng bởi chính một đứa trẻ, và luân phiên. Trẻ được thử làm cả kẻ bị doạ lẫn kẻ doạ, và học rằng nỗi sợ trong cuộc chơi là nỗi sợ vui, có điểm dừng.
Đặt cạnh lối chơi Việt
Ở các trường mầm non Việt Nam, có nơi chơi "bỏ khăn" theo kiểu rất gần Plumpsack, kèm bài hát của lớp. Lối "tìm màu" thì xuất hiện trong nhiều hoạt động nhận biết màu sắc, nhưng ít khi đi kèm phần đuổi bắt và vai phù thuỷ. Thêm một nhân vật đáng sợ vui vào là cách biến bài học thành cuộc chơi mà trẻ đòi chơi lại.
Nếu muốn có chút hồn Việt, người lớn có thể đổi mụ phù thuỷ thành "ông Ba Bị" hay "bà chằn" — những nhân vật dọa trẻ quen thuộc trong lời ru, truyện kể — miễn là cả nhóm thấy vui chứ không sợ thật.
Góc nhìn hôm nay: chơi an toàn và đủ vui
- Khăn mềm: dùng khăn vải mỏng thắt một nút lỏng, không dùng khăn có vật cứng, không quấn khăn quanh cổ ai.
- Bỏ hình phạt đau: người thua ngồi giữa một lượt, hát một câu, hoặc đứng dậy làm người đi vòng.
- Khoảng chạy: vòng tròn cần chỗ chạy quanh rộng chừng hai bước chân, xa tường và góc bàn.
- Chọn màu dễ thấy với trẻ nhỏ: đỏ, xanh, vàng trước; màu khó để dành cho trẻ lớn.
- Chạm vật an toàn: thống nhất không chạm vào xe máy, ổ điện, chậu cây có gai, người lớn đang đi qua.
- Trẻ khó phân biệt màu: nếu có bạn nhìn màu khác, đổi lệnh thành hình dạng hoặc chất liệu ("chạm vào thứ bằng gỗ").
Câu hỏi thường gặp
Plumpsack là gì?
Plumpsack là lối chơi vòng tròn của trẻ Đức. Một bạn đi vòng ngoài cầm khăn thắt nút, lén thả sau lưng một người đang ngồi. Người đó phải phát hiện, nhặt khăn đuổi theo trước khi bạn kia chạy về ngồi vào chỗ trống.
Strega comanda colore chơi thế nào?
Một bạn làm mụ phù thuỷ hô tên một màu. Cả nhóm phải chạy chạm vào vật có màu đó, trong khi phù thuỷ đuổi bắt. Ai bị chạm trước khi tìm được màu thì làm phù thuỷ lượt sau.
Duck, duck, goose có giống Plumpsack không?
Hai lối chơi cùng một gia đình đuổi bắt vòng tròn. Ở Plumpsack, người đi vòng thả khăn sau lưng; ở Duck, duck, goose, người đi vòng chạm đầu từng bạn và hô "goose" để chọn người đuổi.
Lời hát Plumpsack nói gì?
Câu mở đầu phổ biến là "Dreht euch nicht um, denn der Plumpsack geht um", nghĩa là "Đừng quay lại nhé, vì Plumpsack đang đi vòng quanh". Một số bản cũ còn doạ đánh lưng người thua; ngày nay phần này thường được bỏ.
Trò bỏ khăn có ở Việt Nam không?
Có nơi ở Việt Nam, nhất là các trường mầm non, chơi lối bỏ khăn trong vòng tròn rất gần với Plumpsack. Họ gần hơn và quen hơn với trẻ Việt là mèo đuổi chuột, cũng là đuổi bắt quanh một vòng tròn bạn bè.
