Phố chơi (play street) là một đoạn đường được tạm cấm xe trong vài giờ, có thông báo và có người canh ở hai đầu, để trẻ con trong phố ra chơi ngay giữa lòng đường. Ý tưởng này có từ đầu thế kỷ 20 ở New York và London, rồi được hồi sinh mạnh mẽ ở Anh từ cuối những năm 2000 nhờ một nhóm phụ huynh ở Bristol. Ở Việt Nam, những phố đi bộ cuối tuần như quanh hồ Hoàn Kiếm, nơi trẻ con kéo co, nhảy dây giữa đường, cho thấy nhu cầu ấy cũng rất thật.
Vì sao lại phải chặn xe cho trẻ chơi
Trong phần lớn lịch sử loài người, đường phố là nơi trẻ con chơi. Trẻ phố cổ Hà Nội đá cầu trong ngõ, trẻ London nhảy lò cò trên vỉa hè, trẻ New York chơi bóng gậy giữa phố. Sự xuất hiện của ô tô, rồi xe máy, trong thế kỷ 20 đã dần đẩy trẻ ra khỏi đường. Đường phố trở thành nơi để đi qua, không còn là nơi để ở lại.
Phố chơi là một cách đơn giản để đảo ngược điều đó trong một khoảng thời gian ngắn: không xây công viên mới, không tốn đất, chỉ cần tạm đóng một đoạn đường mà trẻ vẫn sống hằng ngày. Trẻ chơi ngay trước cửa nhà mình, với hàng xóm của mình, và người lớn đứng ngay đó.
Lịch sử ngắn của phố chơi
| Thời gian | Nơi | Diễn biến |
|---|---|---|
| Đầu thế kỷ 20 | New York | Các khu phố đông dân bắt đầu chặn một số đoạn đường mùa hè cho trẻ chơi; chương trình phố chơi gắn với cảnh sát thành phố tồn tại đến nay |
| Cuối thập niên 1930 | Anh | Luật cho phép chính quyền địa phương chỉ định "phố chơi", hạn chế xe trong giờ nhất định; hàng trăm phố được chỉ định trong những thập niên sau |
| Thập niên 1970 | Hà Lan | Mô hình woonerf, "phố để sống", ra đời: đường khu dân cư thiết kế cho xe đi chậm như người đi bộ, trẻ được chơi trên đường |
| Nửa sau thế kỷ 20 | Nhiều nước | Xe cộ tăng nhanh, nhiều phố chơi bị bãi bỏ hoặc quên lãng |
| Khoảng năm 2009 | Bristol, Anh | Hai phụ huynh ở khu Southville tổ chức buổi chặn phố cho trẻ chơi, sau đó lập tổ chức Playing Out |
| Đầu thập niên 2010 | Anh | Bristol rồi nhiều hội đồng thành phố khác cho phép cư dân xin phép đóng phố định kỳ để trẻ chơi |
Tổ chức Playing Out nhấn mạnh rằng phố chơi không phải lễ hội đường phố. Không có sân khấu, không có hàng quán, không có chương trình. Chỉ là đường được tạm khoá, trẻ mang xe đạp, phấn, dây nhảy, bóng ra, và tự chơi.
Một buổi phố chơi diễn ra thế nào
Theo các hướng dẫn mà Playing Out và nhiều hội đồng thành phố ở Anh công bố, một buổi phố chơi thường gồm những bước sau:
- Cư dân đồng thuận: một vài gia đình đề xuất, hỏi ý kiến cả phố, giải đáp lo ngại của hàng xóm.
- Xin phép chính quyền: đăng ký đóng đường tạm thời theo quy định địa phương, thường vài giờ, định kỳ hằng tuần hay hằng tháng.
- Thông báo: dán thư cho từng nhà, ghi rõ ngày giờ.
- Người canh ở hai đầu phố: phụ huynh tình nguyện mặc áo phản quang, đặt rào chắn, hướng dẫn xe của cư dân ra vào ở tốc độ đi bộ.
- Trẻ chơi: người lớn không tổ chức, chỉ trông chừng; trẻ tự chọn chơi gì.
- Mở lại đường: dọn dẹp, cất rào, xe chạy lại bình thường.
Một điểm đáng chú ý: xe của cư dân vẫn được ra vào, chỉ là đi chậm với người dẫn đường. Phố chơi không nhằm cấm đoán mà nhằm đổi thứ tự ưu tiên trong vài giờ.
Trẻ được gì, phố được gì
- Chỗ chơi ngay cửa nhà: trẻ không cần được chở đi đâu, có thể tự ra tự vào.
- Bạn chơi nhiều tuổi: trẻ cả phố gặp nhau, không chỉ bạn cùng lớp.
- Hàng xóm quen nhau: nhiều người kể rằng sau vài buổi phố chơi, lần đầu tiên họ biết tên người ở cách nhà mình vài căn.
- Cuộc chơi tự do: không có lịch, không có người lớn điều khiển, đúng kiểu chơi mà các nhà nghiên cứu như Peter Gray cho là đang thiếu.
- Thay đổi cách nghĩ về đường phố: cư dân và tài xế nhớ rằng đường cũng là nơi người ta sống.
Phố chơi và trò dân gian Việt
Ở Việt Nam chưa có mô hình phố chơi định kỳ theo kiểu Anh được luật hoá rộng rãi. Nhưng tinh thần ấy đã xuất hiện ở nhiều nơi. Không gian đi bộ quanh hồ Hoàn Kiếm, mở từ tháng 9 năm 2016 vào các tối cuối tuần, nhanh chóng trở thành nơi trẻ chơi kéo co, nhảy dây, ô ăn quan, bịt mắt bắt dê giữa lòng đường, thường có nhóm thanh niên tình nguyện mang đồ ra và hướng dẫn. Nhiều tỉnh thành cũng mở phố đi bộ cuối tuần với hoạt động tương tự.
Ở quy mô nhỏ hơn, nhiều ngõ, hẻm vẫn có thói quen tự phát: chiều tối cuối tuần, các nhà dắt xe vào, trẻ con ra giữa ngõ chơi. Đó là phố chơi không cần giấy phép, dựa trên sự đồng thuận của hàng xóm.
Trò dân gian Việt rất hợp với phố chơi: không cần đồ đắt, chơi được trên mặt đường phẳng, đông người càng vui. Một đoạn ngõ dài là chỗ lý tưởng cho rồng rắn lên mây hay kéo co; vỉa hè cho ô lò cò; bậc thềm cho đánh chuyền.
Những điều cần cân nhắc ở Việt Nam
- Xe máy: lượng xe máy lớn và quen đi tắt qua ngõ khiến việc chặn đường khó hơn ở châu Âu; cần người canh kỹ ở cả hai đầu.
- Thủ tục: muốn đóng đường tạm thời cần làm việc với tổ dân phố, phường hoặc xã; không nên tự ý chặn.
- Kinh doanh: nhiều ngõ có cửa hàng, cần thoả thuận giờ để không ảnh hưởng buôn bán.
- Thời tiết: chọn giờ chiều mát, tránh nắng gắt và mùa mưa bão.
- Tiếng ồn: thống nhất giờ kết thúc để không ảnh hưởng người già, trẻ nhỏ cần ngủ sớm.
Góc nhìn hôm nay: quyền được chơi trên đường nhà mình
Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em, Điều 31, ghi nhận quyền của trẻ được nghỉ ngơi, vui chơi và tham gia các hoạt động giải trí phù hợp lứa tuổi. Năm 2024, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc chọn ngày 11/6 làm Ngày Quốc tế Vui chơi. Phố chơi là một cách cụ thể, rẻ, gần gũi để biến quyền ấy thành buổi chiều có thật.
Muốn bắt đầu, có thể thử ở quy mô nhỏ nhất: rủ vài nhà trong ngõ, chọn một chiều Chủ nhật, dắt xe vào hai giờ, mang ra một sợi dây kéo co và vài viên phấn. Rồi xem trẻ con tự làm phần còn lại.
Câu hỏi thường gặp
Phố chơi (play street) là gì?
Phố chơi là một đoạn đường khu dân cư được tạm cấm xe trong vài giờ, có thông báo và người canh ở hai đầu, để trẻ con ra chơi tự do giữa lòng đường. Xe của cư dân vẫn được ra vào chậm với người dẫn đường.
Playing Out là tổ chức gì?
Playing Out là tổ chức ra đời ở Bristol, Anh, từ những buổi chặn phố cho trẻ chơi do hai phụ huynh khởi xướng khoảng năm 2009. Tổ chức này hướng dẫn cư dân khắp nước Anh tự tổ chức phố chơi định kỳ.
Woonerf là gì?
Woonerf, nghĩa là "phố để sống", là mô hình đường khu dân cư ra đời ở Hà Lan khoảng thập niên 1970. Đường được thiết kế để xe đi chậm như người đi bộ, người đi bộ và trẻ em được ưu tiên dùng cả lòng đường.
Việt Nam có phố chơi cho trẻ không?
Chưa có mô hình phố chơi định kỳ được luật hoá rộng rãi như ở Anh, nhưng phố đi bộ cuối tuần quanh hồ Hoàn Kiếm và ở nhiều tỉnh thành đã thành nơi trẻ chơi trò dân gian giữa lòng đường. Nhiều ngõ, hẻm cũng tự thoả thuận dắt xe vào để trẻ chơi vào chiều cuối tuần.
Muốn tổ chức một buổi phố chơi cần làm gì?
Cần sự đồng thuận của hàng xóm, làm việc với tổ dân phố và chính quyền phường, xã về việc tạm đóng đường, thông báo cho từng nhà, bố trí người canh ở hai đầu và thống nhất giờ bắt đầu, kết thúc. Người lớn chỉ trông chừng, để trẻ tự chơi.
