Nu na nu nống của trẻ Việt, Ring a Ring o' Roses của trẻ Anh và Kagome Kagome của trẻ Nhật đều là những cuộc chơi mà lời hát chính là luật: hát đến chữ cuối thì có người phải co chân, cả vòng ngồi thụp xuống, hay người ngồi giữa phải đoán ai đứng sau lưng. Cả ba đều có những lời giải thích "bí ẩn" về ý nghĩa, và ở cả ba nơi các nhà nghiên cứu đều khuyên cẩn trọng. Chuyện Ring a Ring o' Roses nói về dịch hạch, chẳng hạn, là một cách giải thích dân gian đã bị vợ chồng Opie bác bỏ.
Khi lời hát quyết định ai ra, ai ở
Trẻ em ở khắp nơi có một loại cuộc chơi không cần chạy nhiều: cả nhóm cùng hát, và một tiếng nào đó trong bài sẽ "chọn" người. Có bài dùng để đếm loại dần, có bài kết thúc bằng một động tác chung, có bài dẫn tới một câu đố. Ở Việt Nam, những bài như nu na nu nống, chi chi chành chành, thả đỉa ba ba đều thuộc nhóm này — luật chi tiết các bài ấy đã có phần sách luật chơi riêng. Ở đây ta chỉ đặt ba bài tiêu biểu của ba nước cạnh nhau.
Nu na nu nống: đếm chân mà loại
Trẻ ngồi thành hàng, duỗi thẳng chân. Một bạn (thường là bạn lớn hơn, hoặc người lớn) vừa đọc bài vừa vỗ lần lượt vào từng cẳng chân. Tiếng cuối cùng rơi vào chân nào thì chân ấy phải co lại. Đọc mãi đến khi chỉ còn một chân duỗi. Bài đồng dao có nhiều dị bản; bản quen thuộc mở bằng "Nu na nu nống / Cái cống nằm trong / Cái ong nằm ngoài / Củ khoai chấm mật", sau đó mỗi vùng mỗi khác.
Lời bài gần như không kể một câu chuyện liền mạch — con ong, củ khoai, cái cống, đồng tiền, cái bống… nối với nhau bằng vần. Điều đó không phải là thiếu sót. Bài đếm loại ở nhiều nước đều vậy: vần và nhịp quan trọng hơn nghĩa, vì nhiệm vụ của bài là chia đều các phách cho từng chân, từng người. Người lớn đôi khi cố gán ý nghĩa sâu xa cho từng câu; cũng hay, nhưng nên nói đó là cách hiểu riêng.
Ring a Ring o' Roses và chuyện dịch hạch
Trẻ Anh nắm tay nhau đi vòng tròn, hát bài có câu "Ring-a-ring o' roses, a pocket full of posies", rồi đến câu kết "we all fall down" thì cả vòng cùng ngồi thụp xuống — đứa nào ngồi sau cùng có khi bị trêu. Bài được in lần đầu năm 1881, trong cuốn sách đồng dao minh hoạ của Kate Greenaway, dù trẻ em có thể đã hát trước đó.
Từ giữa thế kỷ 20, một cách giải thích lan rộng: "vòng hoa hồng" là vết ban đỏ của bệnh dịch hạch, "túi đầy hoa" là bó hoa thơm người ta mang để xua mùi bệnh, tiếng hắt xì "a-tishoo" là triệu chứng, và "tất cả ngã xuống" là cái chết. Câu chuyện rùng rợn này rất hấp dẫn và được nhắc đi nhắc lại.
Iona và Peter Opie — những người dành cả đời sưu tầm đồng dao và trò trẻ em Anh — đã chỉ ra nhiều điểm không khớp. Bài hát không được ghi lại trong khoảng hai thế kỷ sau trận dịch hạch lớn ở London năm 1665. Các bản sớm ghi được ở Anh và Mỹ có lời khác nhau, nhiều bản không có tiếng hắt xì. Hắt hơi cũng không phải triệu chứng nổi bật của dịch hạch. Vì vậy, giới nghiên cứu văn hoá dân gian xem cách giải thích dịch hạch là một "huyền thoại hiện đại" về bài hát, không phải nguồn gốc thật.
Kagome Kagome: ai đứng sau lưng
Trẻ Nhật chọn một bạn làm "oni", ngồi xổm giữa vòng, hai tay che mắt. Các bạn khác nắm tay đi vòng quanh, hát bài "Kagome Kagome". Bài kết thúc bằng câu hỏi "ushiro no shōmen dāre?" — "ai đang ở ngay sau lưng?". Vòng dừng lại, oni phải đoán đúng tên bạn đứng thẳng sau lưng mình. Đoán đúng thì đổi vai.
Lời bài nhắc tới con chim trong lồng, hỏi "bao giờ mới ra", rồi "trong đêm lúc rạng sáng, hạc và rùa trượt ngã". Những hình ảnh khó hiểu này sinh ra vô số giả thuyết ở Nhật: có người cho là nói về người phụ nữ mang thai, có người cho là nói về tù nhân, có người gắn với kho báu hay đền thờ. Không giả thuyết nào được chứng minh. Ngay chữ kagome cũng được hiểu theo nhiều cách — mắt lưới của chiếc lồng tre, hay là "cúi xuống". Bài hát được ghi lại từ cuối thời Edo, và lời từng thay đổi qua các thời.
Ba bài hát đặt cạnh nhau
| Nu na nu nống | Ring a Ring o' Roses | Kagome Kagome | |
|---|---|---|---|
| Nơi | Việt Nam | Anh, các nước nói tiếng Anh | Nhật Bản |
| Đội hình | Ngồi hàng, duỗi chân | Nắm tay đi vòng | Đi vòng quanh một bạn ngồi giữa |
| Kết thúc bài | Chân trúng tiếng cuối phải co | Cả vòng ngồi xuống | Bạn giữa đoán ai đứng sau lưng |
| Kiểu luật | Đếm loại dần | Động tác chung | Câu đố bằng tai |
| Ghi chép sớm | Truyền miệng, có trong các tập sưu tầm đồng dao | In năm 1881 (Kate Greenaway) | Ghi lại từ cuối thời Edo |
| Lời giải thích "bí ẩn" | Nhiều cách hiểu cho từng câu | Thuyết dịch hạch, đã bị bác | Nhiều giả thuyết, chưa có kết luận |
Còn nhiều anh em khác
- London Bridge Is Falling Down (Anh) và Ri ri khao san (Thái Lan): hai bạn giơ tay làm cổng, cả hàng đi qua, hết bài thì cổng sập "bắt" người đang đi giữa.
- Oranges and Lemons (Anh): cùng kiểu cổng sập, kèm tên các nhà thờ ở London.
- Kagome Kagome có những anh em đoán người sau lưng ở nhiều nước, kể cả trong các trò bịt mắt.
- Ở Việt Nam, các bài đếm loại như "Chi chi chành chành", "Oẳn tù tì" hay những bài "chọn người làm" đầu cuộc chơi cũng cùng tinh thần lời hát làm trọng tài.
Vì sao lời hát lại hợp với trẻ nhỏ
Với trẻ mẫu giáo và đầu tiểu học, chọn ai ra, ai làm, luôn dễ sinh cãi nhau. Bài hát giải quyết chuyện ấy rất gọn: không ai chọn, bài hát chọn. Trẻ chấp nhận kết quả dễ hơn khi nó đến từ một thứ "khách quan" mà cả nhóm cùng hát. Đó là lý do bài đếm loại có mặt ở mọi nền văn hoá.
Ngoài ra, hát theo vòng giúp trẻ nhỏ luyện nhịp, luyện phát âm, nghe vần — những kỹ năng nền cho việc đọc sau này. Trẻ hát một bài hàng trăm lần mà không chán, vì mỗi lần kết quả lại khác. Ở Kagome Kagome, bạn ngồi giữa còn phải luyện nhận ra giọng bạn, tiếng bước chân — một kiểu nghe tinh tế.
Chơi an toàn và vui vẻ
- Vòng đi vừa phải, không kéo tay mạnh làm bạn nhỏ ngã. Khi "fall down" thì ngồi xuống, không ngã ngửa.
- Trong nu na nu nống, vỗ nhẹ vào chân; trẻ không muốn bị chạm có thể tự giơ tay khi đến lượt.
- Người ngồi giữa Kagome có thể chỉ cần nhắm mắt, không bắt buộc bịt khăn.
- Kết quả "bị loại" không đi kèm phạt. Người ra sớm có thể làm người đọc vần lượt sau.
Góc nhìn hôm nay
Ba bài này là bộ ba lý tưởng để giới thiệu cho trẻ rằng trẻ em khắp nơi đều hát khi chơi. Có thể dạy trẻ một câu tiếng Nhật "ushiro no shōmen dāre?" và chơi Kagome một lượt, rồi chơi nu na nu nống, rồi để cả nhóm "ngã xuống" theo kiểu Anh. Với trẻ lớn hơn, chuyện thuyết dịch hạch là bài học tốt về cách kiểm chứng: một câu chuyện hấp dẫn chưa chắc đã đúng, và cần xem nó được ghi lại từ bao giờ.
Người lớn muốn tìm hiểu thêm có thể đọc các tập sưu tầm đồng dao Việt Nam để thấy dị bản nu na nu nống, và đọc từ điển đồng dao Anh của vợ chồng Opie (in lần đầu năm 1951) để thấy cách họ truy ngược nguồn gốc từng bài.
Câu hỏi thường gặp
Ring a Ring o' Roses có phải nói về dịch hạch không?
Đó là cách giải thích dân gian lan rộng từ giữa thế kỷ 20, nhưng các nhà nghiên cứu như Iona và Peter Opie đã bác bỏ. Bài hát chỉ được in năm 1881, rất lâu sau trận dịch hạch London năm 1665, và các bản cũ có lời khác nhau. Giới nghiên cứu xem đây là một huyền thoại hiện đại về bài hát.
Kagome Kagome là gì?
Kagome Kagome là bài hát và cuộc chơi vòng tròn của trẻ Nhật. Một bạn ngồi giữa che mắt, các bạn đi vòng quanh hát, hết bài thì bạn giữa phải đoán ai đứng ngay sau lưng mình. Ý nghĩa lời bài còn nhiều giả thuyết, chưa có kết luận.
Nu na nu nống chơi thế nào?
Trẻ ngồi hàng, duỗi chân, một bạn đọc bài và vỗ lần lượt vào từng chân. Chân trúng tiếng cuối cùng phải co lại, đọc tiếp cho đến khi chỉ còn một chân. Lời bài có nhiều dị bản theo vùng.
Lời bài nu na nu nống có ý nghĩa gì?
Lời bài chủ yếu nối các hình ảnh quen thuộc bằng vần, không kể một câu chuyện liền mạch. Như nhiều bài đếm loại trên thế giới, vần và nhịp quan trọng hơn nghĩa vì nhiệm vụ là chia phách cho từng chân. Các cách gán ý nghĩa sâu xa chỉ là cách hiểu của người lớn.
Vì sao trẻ thích dùng bài hát để chọn người?
Bài hát giúp việc chọn người trở nên khách quan, không ai phải chọn ai, nên trẻ dễ chấp nhận kết quả. Hát theo nhịp còn giúp trẻ luyện nghe vần, phát âm và giữ nhịp. Vì vậy bài đếm loại có mặt ở hầu hết các nền văn hoá.
