Mèo đuổi chuột của trẻ Việt thuộc một họ trò rất phổ biến: một vòng tròn người, một kẻ đuổi và một kẻ chạy, vòng tròn vừa là sân vừa là hàng rào. Trẻ Mỹ có duck, duck, goose (vịt, vịt, ngỗng), trẻ Trung Quốc có đánh rơi khăn tay kèm bài hát quen thuộc, trẻ Hàn có sugeon dolligi, trẻ Nhật có hankachi otoshi, trẻ Ấn Độ có rumal chor, trẻ Đức có Plumpsack. Cái hay của họ trò này là vòng tròn: không ai đứng ngoài, ai cũng có thể bị gọi bất cứ lúc nào.
Mèo đuổi chuột: tóm trong vài câu
Trẻ nắm tay nhau thành vòng tròn, vừa đi vừa đọc bài đồng dao. Hai bạn được chọn làm mèo và chuột; chuột chạy luồn qua các khe tay trong vòng, mèo đuổi theo đúng đường chuột đã đi. Các bạn trong vòng có thể nâng tay cho chuột qua, hạ tay chặn mèo — tuỳ luật từng nơi. Mèo bắt được chuột thì đổi vai. Lời đồng dao và luật đầy đủ thuộc phần sách luật chơi; ở đây ta xem những vòng tròn đuổi bắt ở các nước khác.
Hai kiểu vòng tròn đuổi bắt
Nếu nhìn kỹ, họ trò này chia làm hai nhánh:
- Nhánh "đuổi xuyên vòng": kẻ chạy và kẻ đuổi đi xuyên qua vòng người, luồn qua các khe tay. Vòng tròn đóng vai mê cung sống. Mèo đuổi chuột của Việt Nam thuộc nhánh này. Trẻ nói tiếng Anh cũng có trò cat and mouse tương tự.
- Nhánh "chọn người rồi chạy vòng": mọi người ngồi hoặc đứng quay mặt vào trong. Một bạn đi vòng bên ngoài, chọn một người bằng cách vỗ đầu hoặc đánh rơi chiếc khăn sau lưng. Người được chọn đứng dậy đuổi, kẻ chọn chạy vòng quanh để ngồi vào chỗ trống. Duck, duck, goose, đánh rơi khăn tay, Plumpsack đều thuộc nhánh này.
Nhánh thứ nhất thử thách sự nhanh nhẹn trong không gian hẹp. Nhánh thứ hai thử thách sự tinh ý: ai biết khăn đã rơi sau lưng mình trước, người đó có lợi.
Duck, duck, goose và "vịt xám" của Minnesota
Ở Mỹ, duck, duck, goose là trò quen thuộc ở mẫu giáo và tiểu học. Trẻ ngồi thành vòng. Một bạn đi vòng ngoài, vỗ nhẹ lên đầu từng bạn, mỗi lần vỗ nói "duck" (vịt). Đến lúc bất ngờ hô "goose" (ngỗng), bạn bị gọi phải bật dậy đuổi. Nếu kẻ gọi chạy hết vòng và ngồi được vào chỗ trống, bạn "ngỗng" thành người đi vòng tiếp.
Ở bang Minnesota, trẻ lại chơi duck, duck, gray duck — thay vì "goose", người đi vòng gọi tên các màu vịt ("vịt xanh, vịt vàng…"), đến khi gọi "vịt xám" thì mới chạy. Sự khác biệt nhỏ này nổi tiếng đến mức người Minnesota hay đem ra đùa như một dấu hiệu nhận biết người cùng bang. Đây là ví dụ đẹp về dị bản vùng miền mà trò dân gian Việt cũng có rất nhiều.
Đánh rơi khăn tay ở châu Á
- Trung Quốc: diū shǒujuàn (丢手绢, đánh rơi khăn tay). Trẻ ngồi vòng, cùng hát bài hát thiếu nhi nổi tiếng có câu "đánh rơi, đánh rơi, đánh rơi khăn tay, nhẹ nhàng đặt sau lưng bạn nhỏ, mọi người đừng nói cho bạn biết". Hầu như người Trung Quốc nào lớn lên ở thế kỷ 20 cũng thuộc bài này.
- Hàn Quốc: sugeon dolligi (수건돌리기, chuyền khăn). Người đi vòng thả khăn sau lưng một bạn, bạn đó phải phát hiện ra, cầm khăn đuổi theo.
- Nhật Bản: hankachi otoshi (ハンカチ落とし, đánh rơi khăn tay), luật gần như giống hệt.
- Ấn Độ: rumal chor (kẻ trộm khăn tay) — một trong những trò sân trường phổ biến nhất.
Ở Việt Nam cũng có lối chơi "bỏ khăn" hay "chuyền khăn" trong vòng tròn tại nhiều trường mầm non, tiểu học, tên gọi tuỳ nơi. Có thể bỏ khăn đến từ con đường giao lưu sân trường, cũng có thể đã có từ lâu; chưa có tài liệu nào phân định rõ.
Plumpsack và những bài hát cảnh báo
Ở Đức, trò tương tự gọi là Plumpsack (cái bao rơi). Người đi vòng mang theo một chiếc khăn thắt nút gọi là Plumpsack, và cả nhóm hát một bài cảnh báo rằng "đừng nhìn quanh, Plumpsack đang đi vòng". Ở Anh, trò đánh rơi khăn có tên drop the handkerchief từng phổ biến; các nhà sưu tầm thế kỷ 19 và 20 ghi nhận nhiều biến thể, có biến thể dành cho thanh niên nam nữ trong các buổi hội làng.
Bài hát là một phần quan trọng: nó giữ cả vòng tròn trong một nhịp chung, che tiếng bước chân của người đi vòng và tạo ra căng thẳng — khăn có thể rơi ở bất kỳ câu nào.
So sánh nhanh
| Trò | Nơi | Nhánh | Dấu hiệu chọn người |
|---|---|---|---|
| Mèo đuổi chuột | Việt Nam | Đuổi xuyên vòng | Chọn trước mèo và chuột |
| Duck, duck, goose | Mỹ | Chọn rồi chạy vòng | Vỗ đầu, hô "goose" |
| Duck, duck, gray duck | Minnesota (Mỹ) | Chọn rồi chạy vòng | Gọi màu vịt, đến "vịt xám" thì chạy |
| Diū shǒujuàn | Trung Quốc | Chọn rồi chạy vòng | Khăn rơi sau lưng, kèm bài hát |
| Sugeon dolligi | Hàn Quốc | Chọn rồi chạy vòng | Khăn rơi sau lưng |
| Hankachi otoshi | Nhật Bản | Chọn rồi chạy vòng | Khăn rơi sau lưng |
| Rumal chor | Ấn Độ | Chọn rồi chạy vòng | Khăn rơi sau lưng |
| Plumpsack | Đức | Chọn rồi chạy vòng | Khăn thắt nút, bài hát cảnh báo |
Vòng tròn dạy trẻ điều gì
Vòng tròn là hình dạng công bằng nhất cho một nhóm trẻ: không ai đứng đầu, không ai đứng cuối, ai cũng nhìn thấy nhau. Trong họ trò này, trẻ vừa phải tập trung (ngồi yên mà vẫn để ý sau lưng), vừa phải phản xạ nhanh (bật dậy đuổi ngay), vừa phải chịu đựng hồi hộp (không biết lúc nào tới lượt mình).
Giáo viên mầm non ở nhiều nước dùng họ trò này cho trẻ mới vào lớp, vì nó giúp trẻ biết tên nhau, quen chạm tay nhau và học luật chờ lượt. Một lưu ý mà các thầy cô có kinh nghiệm hay nhắc: có những em không bao giờ được chọn trong duck, duck, goose vì các bạn chỉ chọn bạn thân. Người lớn có thể thêm một luật nhỏ: ai đã được chọn rồi thì không được chọn lại, để ai cũng có lượt.
Chơi an toàn
- Khoảng chạy vòng ngoài phải rộng, không có góc bàn, chân ghế. Trong lớp học nhỏ, có thể đổi chạy thành đi nhanh.
- Trong mèo đuổi chuột, các bạn trong vòng hạ tay chặn chứ không kẹp cổ, không giữ áo người đang chạy.
- Vỗ đầu nhẹ trong duck, duck, goose; thay bằng chạm vai cho trẻ không thích bị chạm đầu.
- Người bị bắt không phải chịu phạt gây đau hay xấu hổ. Một câu hát, một điệu nhảy ngắn là đủ vui.
Góc nhìn hôm nay
Trong một buổi sinh hoạt, có thể cho trẻ chơi mèo đuổi chuột, rồi đổi sang đánh rơi khăn tay kiểu Trung Quốc hay duck, duck, goose kiểu Mỹ, và hỏi trẻ thích nhánh nào. Đổi tên con vật cũng là cách làm mới: thay "vịt – ngỗng" bằng "gà – vịt" hay "chuột – mèo" cho gần gũi. Người Việt ở Mỹ có thể kể cho con chuyện "vịt xám" của Minnesota để con thấy rằng dị bản vùng miền ở đâu cũng có, chẳng riêng gì quê mình.
Câu hỏi thường gặp
Duck duck goose là gì?
Duck, duck, goose là trò vòng tròn phổ biến ở Mỹ. Một bạn đi quanh vòng, vỗ đầu từng bạn và nói duck, đến khi hô goose thì bạn bị gọi phải đứng dậy đuổi. Người đi vòng phải chạy về ngồi vào chỗ trống trước khi bị bắt.
Mèo đuổi chuột giống trò nào của nước ngoài?
Gần nhất là các trò cat and mouse của trẻ nói tiếng Anh, nơi kẻ đuổi và kẻ chạy luồn qua vòng người. Xa hơn một chút là nhánh đánh rơi khăn tay như duck, duck, goose, diū shǒujuàn của Trung Quốc hay Plumpsack của Đức. Tất cả đều dùng vòng tròn người làm sân.
Đánh rơi khăn tay tiếng Trung là gì?
Tiếng Trung gọi là diū shǒujuàn, nghĩa là đánh rơi khăn tay. Trò đi kèm một bài hát thiếu nhi rất nổi tiếng, dặn mọi người đừng nói cho bạn biết khăn đã nằm sau lưng. Luật giống trò chuyền khăn của trẻ Hàn và trẻ Nhật.
Duck duck gray duck là gì?
Đây là biến thể của duck, duck, goose ở bang Minnesota, Mỹ. Người đi vòng gọi nhiều màu vịt khác nhau, chỉ khi gọi vịt xám thì bạn kia mới chạy. Dị bản này nổi tiếng như một nét riêng của trẻ em Minnesota.
Làm sao để trẻ nào cũng được chọn trong trò vòng tròn?
Có thể thêm luật ai đã được chọn thì không được chọn lại cho tới khi cả vòng đều có lượt. Người lớn cũng có thể làm người đi vòng ở lượt đầu để gọi những bạn ít được chọn. Cách này giữ được sự hồi hộp mà không để ai bị bỏ quên.
