Roger Caillois, nhà văn và nhà xã hội học người Pháp, trong cuốn Les jeux et les hommes (1958 — tạm dịch Con người và cuộc chơi) chia mọi lối chơi thành bốn kiểu: agôn (thi tài), alea (may rủi), mimicry (nhập vai, giả làm) và ilinx (tìm cảm giác chóng mặt). Ông thêm một trục thứ hai: từ paidia — chơi tự phát, ồn ào, ngẫu hứng — đến ludus — chơi có luật chặt, cần kiên nhẫn và kỹ năng.
Bảng phân loại này giúp cha mẹ và thầy cô nhìn ra rằng trẻ cần nhiều kiểu chơi khác nhau, và mỗi trò dân gian Việt thường pha trộn vài kiểu cùng lúc.
Roger Caillois và cuộc đối thoại với Huizinga
Roger Caillois (1913–1978) đọc kỹ Homo Ludens của Johan Huizinga. Ông khâm phục, nhưng thấy hai chỗ thiếu: Huizinga gần như bỏ qua những thú chơi may rủi — vì ông coi chơi là "không vì lợi ích", trong khi cờ bạc gắn với tiền — và chưa bàn đến những lối chơi chỉ để tìm cảm giác choáng váng. Cuốn sách năm 1958 của Caillois ra đời để lấp chỗ trống ấy.
Caillois giữ nhiều ý của Huizinga và liệt kê sáu đặc điểm hình thức của chơi: tự do (không bị ép), tách biệt (có ranh giới không gian, thời gian), bất định (không biết trước kết quả), không sản xuất (không tạo ra của cải mới), có luật, và có tính giả định (người chơi biết đây là một thực tại thứ hai). Ông lưu ý: luật và giả định thường thay thế nhau — trò có luật chặt ít cần giả vờ, còn trò nhập vai thì tự đặt luật trong lúc chơi.
Bốn kiểu chơi
| Kiểu | Bản chất | Người chơi tìm gì | Ví dụ trò Việt |
|---|---|---|---|
| Agôn — thi tài | Cạnh tranh trong điều kiện ngang nhau; thắng nhờ sức, khéo, trí | Được công nhận là giỏi hơn | Kéo co, chạy thi, đánh khăng, ô ăn quan, cờ gánh |
| Alea — may rủi | Kết quả do may mắn, người chơi không quyết định được | Được số phận "chọn", hồi hộp chờ | Tung đồng xu chọn phe, đổ xúc xắc cờ cá ngựa, bài đồng dao đếm loại |
| Mimicry — nhập vai | Tạm làm một người khác, một con vật, một nhân vật | Được sống trong vai khác | Chơi đồ hàng, cô dâu chú rể, thầy thuốc và đoàn rồng rắn trong rồng rắn lên mây, múa lân của trẻ |
| Ilinx — chóng mặt | Tạm làm rối loạn cảm giác thăng bằng, nhận thức | Cảm giác choáng váng, phấn khích | Quay tròn tại chỗ, đánh đu, xoay vòng tay nhau, lăn dốc cỏ, đu cành cây |
Một trò, nhiều kiểu
Ít trò thuộc trọn một kiểu. Rồng rắn lên mây có nhập vai (thầy thuốc, rồng rắn, khúc đuôi) và có thi tài (đuổi – né). Oẳn tù tì nhìn như may rủi, nhưng trẻ lớn biết đoán thói quen của bạn, nên có chút thi tài. Bịt mắt bắt dê vừa có nhập vai (người bịt mắt thành "kẻ đi tìm"), vừa có chút chóng mặt khi bị xoay vài vòng trước lúc bắt đầu.
Trục thứ hai: từ paidia đến ludus
Caillois nhận thấy trong mỗi kiểu chơi, có những lối chơi rất tự do và những lối rất chặt:
- Paidia: chơi bột phát, náo nhiệt, ngẫu hứng — hai đứa trẻ tự nhiên đuổi nhau cười ngặt nghẽo, không luật, không điểm.
- Ludus: chơi có luật tỉ mỉ, cần luyện tập, chấp nhận khó khăn tự đặt ra — ô ăn quan, cờ, đánh chuyền nhiều bậc.
Trẻ nhỏ thiên về paidia; lớn dần, trẻ thích ludus hơn, vì luật làm cuộc chơi khó hơn, hay hơn. Trò dân gian thường nằm giữa: đủ luật để có trật tự, đủ lỏng để mỗi nhóm tự sửa.
Khi cuộc chơi "rò rỉ" ra đời thật
Caillois cảnh báo mỗi kiểu chơi có một dạng biến chất khi ranh giới giữa chơi và đời thật bị phá:
| Kiểu | Khi biến chất | Lời nhắc cho người lớn |
|---|---|---|
| Thi tài | Ganh đua không giới hạn, bạo lực, thắng bằng mọi giá | Không chấm điểm, xếp hạng trẻ; khen chơi đẹp hơn khen thắng |
| May rủi | Mê tín, cờ bạc | Trẻ chơi bằng vật chơi, không đặt cược tiền hay đồ thật |
| Nhập vai | Lẫn lộn vai và người thật | Nhắc trẻ "diều hâu" chỉ là vai, không phải bạn xấu |
| Chóng mặt | Tìm cảm giác bằng cách nguy hiểm, chất kích thích | Cho trẻ quay, đu ở chỗ an toàn, có giới hạn |
Điểm này rất hợp với trò dân gian Việt: đánh đáo, bắn bi xưa có nơi ăn tiền, ăn bi — đúng kiểu may rủi và thi tài biến chất. Khi dạy lại cho trẻ, người lớn giữ niềm vui, bỏ phần cá cược.
Những tranh cãi quanh Caillois
Phần gây tranh cãi nhất của sách là khi Caillois dùng bốn kiểu chơi để xếp loại các xã hội: ông cho rằng một số xã hội bị chi phối bởi nhập vai và chóng mặt (mặt nạ, nhập đồng), còn những xã hội khác chuyển sang thi tài và may rủi (luật lệ, thi cử, xổ số). Cách xếp này bị nhiều nhà nhân học hiện đại phê phán là mang định kiến châu Âu thời ấy, coi một số nền văn hoá là "kém phát triển".
Cũng có người cho rằng bốn kiểu chưa đủ — chẳng hạn những lối chơi xây dựng (đắp đất, xếp hình) hay chơi tìm tòi (lục lọi, thử nghiệm) không vừa khít ô nào. Dù vậy, bảng phân loại vẫn được dùng rộng rãi vì nó đơn giản và gợi nhiều.
Dùng bốn kiểu chơi để "cân bữa chơi" cho trẻ
Không có kiểu nào tốt hơn kiểu nào. Mỗi kiểu nuôi một phần khác ở trẻ:
- Thi tài dạy cố gắng, rèn kỹ năng, chịu thua.
- May rủi dạy chấp nhận điều không kiểm soát được, công bằng trong chọn lựa — ai cũng có cơ hội như nhau.
- Nhập vai nuôi trí tưởng tượng, khả năng đặt mình vào vị trí người khác.
- Chóng mặt giúp trẻ làm quen với cảm giác mạnh, rèn thăng bằng, biết giới hạn của cơ thể.
Một tuần chơi của trẻ nếu chỉ toàn thi tài (thi đấu, thi điểm) hay chỉ toàn ngồi một chỗ thì thiếu cân bằng. Trò dân gian là kho tự nhiên để bù vào.
Góc nhìn hôm nay: một bài tập nhỏ
Cha mẹ hay thầy cô có thể làm thử với trẻ:
- Kể tên mười trò trẻ biết, kể cả trò dân gian và trò trên màn hình.
- Xếp mỗi trò vào một hoặc nhiều ô: thi tài, may rủi, nhập vai, chóng mặt.
- Xem ô nào trống. Nếu ô nhập vai hay chóng mặt trống, tuần sau thử một trò thuộc ô đó — chơi đồ hàng, rồng rắn, quay vòng tay nhau ở bãi cỏ.
- Hỏi trẻ thích kiểu nào nhất, vì sao. Câu trả lời cho người lớn biết nhiều về tính cách con.
Câu hỏi thường gặp
Bốn kiểu chơi của Roger Caillois là gì?
Đó là agôn (thi tài), alea (may rủi), mimicry (nhập vai) và ilinx (tìm cảm giác chóng mặt). Caillois trình bày trong cuốn sách năm 1958, thường được dịch tên là Con người và cuộc chơi.
Paidia và ludus khác nhau thế nào?
Paidia là lối chơi tự phát, ồn ào, ngẫu hứng, ít luật. Ludus là lối chơi có luật chặt, cần kiên nhẫn và kỹ năng. Trẻ nhỏ thiên về paidia, lớn dần thích ludus hơn.
Caillois bổ sung gì cho Huizinga?
Caillois cho rằng Huizinga bỏ qua thú chơi may rủi và lối chơi tìm cảm giác chóng mặt. Ông bổ sung hai kiểu này cùng với thi tài và nhập vai, và thêm trục từ chơi tự do đến chơi có luật.
Trò dân gian Việt thuộc kiểu chơi nào?
Thường pha trộn nhiều kiểu. Kéo co, đánh khăng thiên về thi tài; tung đồng xu chọn phe là may rủi; chơi đồ hàng là nhập vai; đánh đu, quay tròn là chóng mặt. Rồng rắn lên mây vừa nhập vai vừa thi tài.
Vì sao cần cho trẻ chơi nhiều kiểu khác nhau?
Mỗi kiểu nuôi một phần khác: thi tài rèn cố gắng và chịu thua, may rủi dạy chấp nhận và công bằng, nhập vai nuôi tưởng tượng và thấu cảm, chóng mặt rèn thăng bằng và biết giới hạn cơ thể.