Kéo co khắp thế giới: từ sân làng tới năm kỳ Olympic đầu thế kỷ 20

Kéo co có mặt ở gần như mọi nền văn hoá: từ sân làng Việt, hội làng Hàn Quốc, lễ hội Okinawa của Nhật, đến sân trường châu Âu và cả Thế vận hội. Kéo co từng là môn thi đấu chính thức ở năm kỳ Olympic, từ Paris 1900 đến Antwerp 1920, rồi bị bỏ khỏi chương trình. Năm 2015, nghi lễ và trò kéo co của Việt Nam, Campuchia, Hàn Quốc và Philippines được UNESCO ghi danh chung. Một sợi dây, hai phe, một vạch giữa — đơn giản đến mức nơi nào cũng tự có.

Một sợi dây, nhiều ý nghĩa

Ở Việt Nam, kéo co có hai đời sống song song. Một là kéo co trong lễ hội làng, gắn với nghi lễ cầu mùa, cầu mưa — như kéo co ngồi ở Hữu Chấp (Bắc Ninh) hay kéo co ở đền Trấn Vũ (Hà Nội). Hai là kéo co của trẻ con và thanh niên ngày thường, ở sân trường, ngày hội, ngày thể thao. Phần nghi lễ là câu chuyện lớn riêng; ở bài này ta chủ yếu nhìn kéo co như một cuộc chơi khắp thế giới, rồi ghé qua sân Olympic.

Điểm thú vị là nhiều cộng đồng trồng lúa nước ở Đông Á và Đông Nam Á đều có kéo co mang ý nghĩa nghi lễ: phe thắng có khi không quan trọng bằng việc cuộc kéo diễn ra, vì người ta tin nó đem lại mùa màng. Ở một số nơi, người ta còn mong một phe nhất định thắng — chẳng hạn phe tượng trưng cho nữ, cho đất — để năm ấy được mùa. Đó là lý do bốn nước cùng nộp hồ sơ chung lên UNESCO.

Kéo co ở châu Á: những sợi thừng khổng lồ

• Hàn Quốc: kéo co juldarigi ở các làng như Gijisi (Dangjin) hay Yeongsan (Changnyeong) dùng những sợi thừng rơm bện to đến mức người ta không nắm được cả sợi mà phải nắm vào các dây nhánh. Có nơi hai đầu thừng được làm thành hai "con" đực và cái, nối nhau bằng một chiếc chốt gỗ trước khi kéo.
• Nhật Bản: lễ kéo co lớn ở Naha (Okinawa) nổi tiếng với sợi thừng rơm khổng lồ, hàng nghìn người cùng kéo giữa lòng phố. Nhiều nơi ở Nhật có kéo co đầu năm để bói mùa màng hay đánh bắt cá.
• Campuchia: kéo co xuất hiện trong dịp năm mới Khmer và các lễ chùa, nam nữ cùng tham gia.
• Philippines: kéo co (punnuk) của người Ifugao diễn ra trên sông sau mùa gặt.
• Ấn Độ: kéo co có tên rassakashi ở nhiều vùng, được chơi trong các lễ hội và trường học.

Kéo co ở các kỳ Olympic đầu thế kỷ 20

Đầu thế kỷ 20, kéo co được xếp vào chương trình điền kinh của Thế vận hội. Môn này có mặt ở năm kỳ chính thức. Các đội thường là câu lạc bộ thể thao hoặc đội của lực lượng cảnh sát, chứ không phải đội tuyển quốc gia được chọn lựa như ngày nay.

Kỳ Đại hội Athens 1906 cũng có kéo co, nhưng kỳ này không được Uỷ ban Olympic quốc tế tính là kỳ chính thức. Chuyện nổi tiếng nhất là ở London 1908: đội Mỹ phản đối rằng đội cảnh sát Liverpool đi giày ủng nặng, có đế gia cố, giúp bám đất tốt hơn; khiếu nại bị bác, đội Mỹ bỏ cuộc. Ba đội Anh — đều là cảnh sát — chia nhau các huy chương. Sau năm 1920, kéo co bị bỏ khỏi Thế vận hội, cùng với nhiều môn khác khi chương trình được tinh gọn lại.

Ngày nay kéo co vẫn là môn thể thao có tổ chức quốc tế riêng, thi theo hạng cân đội, với luật chặt về giày, tư thế và cách cầm dây. Nhưng phần lớn trẻ em trên thế giới biết kéo co không qua Olympic, mà qua sân trường và ngày hội.

Kéo co trẻ em: giống nhau đến lạ

Trẻ em ở mọi nơi kéo co theo cùng một cách: hai phe nắm dây, một vạch giữa, một dải khăn buộc ở giữa dây làm dấu, ai kéo được dấu qua vạch phe mình là thắng. Khi không có dây, trẻ kéo bằng tay: hàng người ôm eo nhau, hai đứa đầu hàng nắm tay nhau kéo. Lối này có ở Việt Nam, Hàn Quốc, nhiều nước châu Âu. Trong các bức phù điêu mộ cổ Ai Cập (như mộ của Mereruka ở Saqqara) có cảnh các thiếu niên kéo nhau theo hai hàng, thường được nhắc tới như một hình ảnh kéo co rất sớm, dù cách hiểu chi tiết còn được bàn.

Kéo co có một đặc điểm hiếm: không ai làm ngôi sao được. Một đứa khoẻ không thắng nổi cả đội yếu. Kéo co thắng nhờ nhịp — cả đội cùng ngả người, cùng giật một lúc. Vì vậy trong nhiều nền văn hoá, kéo co được dùng để dạy tinh thần tập thể.

Kéo co dạy gì về vật lý và về nhau

Người ta hay nghĩ kéo co là thi sức tay, nhưng thực ra quyết định nằm ở chân và ở mặt đất. Đội thắng thường là đội bám đất tốt hơn, ngả người thấp hơn, giữ được thân thẳng như một chiếc đòn bẩy. Chính vì vậy chuyện đôi giày ở London 1908 mới gây tranh cãi lớn.

Trẻ chơi vài lượt sẽ tự nhận ra mấy điều:

• Đứng sát nhau, cùng một bên dây, cùng ngả về sau thì mạnh hơn mỗi người kéo một kiểu.
• Hô nhịp ("một, hai — kéo!") làm cả đội giật cùng lúc, hiệu quả hơn hẳn.
• Người đứng cuối (người "neo") quan trọng, thường là người nặng và vững nhất.
• Đội nhỏ con biết phối hợp vẫn có thể thắng đội to con lộn xộn.

Kéo co an toàn cho trẻ

Kéo co có những tai nạn đặc thù mà người lớn cần biết. Ở một số sự kiện đông người trên thế giới đã có tai nạn nghiêm trọng khi dây đứt hoặc khi người kéo quấn dây quanh tay.

• Không bao giờ quấn dây quanh tay, cổ tay hay quanh người. Chỉ nắm dây.
• Dây phải chắc, không mục, đường kính vừa tay trẻ, không dùng dây nilon nhỏ dễ cứa tay.
• Không đột ngột buông dây khi đội kia đang kéo hết sức — đội kia sẽ ngã ngửa hàng loạt. Thống nhất hiệu lệnh dừng.
• Sân mềm, phẳng: cỏ, đất. Tránh nền bê tông, nền gạch trơn.
• Chia đội cân sức theo tuổi và cỡ người, không để một bên quá chênh.

Góc nhìn hôm nay

Với trẻ, có thể kể kéo co như "trò Olympic đã nghỉ hưu": từng có huy chương, từng có cảnh sát London vô địch, rồi bị bỏ. Trẻ thường thích thú với chi tiết đội cảnh sát đi thi Thế vận hội. Kể thêm rằng ở Hàn Quốc, Nhật Bản, sợi thừng to tới mức không nắm nổi, sẽ giúp trẻ hiểu kéo co không chỉ là thể thao mà còn là lễ hội.

Người muốn tìm hiểu thêm về kéo co nghi lễ ở Việt Nam có thể tìm các tư liệu về hồ sơ UNESCO năm 2015 và các lễ hội làng ở Bắc Ninh, Hà Nội, Lào Cai. Muốn xem lịch sử Olympic, các cơ sở dữ liệu thống kê Thế vận hội có ghi kết quả từng kỳ — nên đối chiếu nhiều nguồn vì đội hình các kỳ đầu thường được ghi chép không thống nhất.