Trẻ em Sài Gòn lớn lên trong hẻm chơi ngay giữa lòng hẻm: đá banh bằng trái banh nhựa, nhảy cò cò, chơi u mọi, năm mười, tạt lon, banh đũa, bắn thun, trong lúc xe máy len qua và hàng rong rao ngang. Hẻm là sân chơi chung, nơi trẻ nhiều nhà quen mặt nhau, người lớn ngồi trước cửa trông chừng. Cái hay của hẻm là sự gần gũi; cái khó là xe cộ và không gian ngày càng chật.
Hẻm Sài Gòn: một kiểu "xóm" giữa thành phố
Thành phố Hồ Chí Minh có một mạng lưới hẻm dày đặc phía sau các trục đường lớn. Hẻm lớn đủ cho ô tô đi, hẻm nhỏ chỉ vừa hai chiếc xe máy tránh nhau, có hẻm cụt, hẻm thông, hẻm trong hẻm. Địa chỉ nhà trong hẻm thường có dấu gạch chéo, và người Sài Gòn quen đọc dấu ấy là "xẹt", như "hẻm 12 xẹt 5".
Đời sống trong hẻm mang nhiều nét của một xóm làng: hàng xóm biết tên nhau, cửa nhà thường mở ban ngày, người già ngồi trước cửa, trẻ con chạy qua chạy lại giữa các nhà. Một con hẻm có thể có tiệm tạp hoá, quán cà phê cóc, tiệm sửa xe, xe bán hủ tiếu gõ, tất cả nằm trong tầm mắt của nhau. Với trẻ em, hẻm là thế giới đầu tiên ngoài căn nhà.
Trẻ hẻm chơi gì
Trẻ Sài Gòn và Nam Bộ có nhiều tên gọi riêng cho những trò quen thuộc. Mỗi xóm, mỗi thời có dị bản, nên tên và luật dưới đây chỉ là cách gọi phổ biến.
| Tên thường gọi ở trong Nam | Tóm lược | Vì sao hợp hẻm |
|---|---|---|
| Đá banh hẻm | Banh nhựa, hai cục gạch làm khung thành | Hẻm dài như một sân hẹp |
| Nhảy cò cò | Nhảy lò cò qua các ô kẻ phấn, miền Bắc gọi nhảy lò cò | Kẻ được trên nền xi măng |
| Năm mười | Cách gọi trốn tìm ở nhiều nơi trong Nam | Hẻm có nhiều góc khuất |
| U mọi | Hai phe, người chạy sang phe kia phải vừa chạy vừa "u" liền hơi, hết hơi mà còn ở bên kia là bị bắt | Chỉ cần vạch giữa hẻm |
| Tạt lon | Chồng lon làm đích, ném dép cho đổ | Lon sữa bò, dép có sẵn |
| Banh đũa | Cách gọi đánh chuyền ở nhiều nơi trong Nam, dùng trái banh nhỏ và bó đũa tre | Ngồi trước hiên nhà chơi được |
| Thảy lỗ, bắn bi | Búng bi vào lỗ nhỏ khoét trên đất | Chỉ cần khoảnh đất nhỏ |
Bi, lon, dép trong những cuộc chơi này là vật chơi. Ngày xưa có nơi trẻ lớn chơi bi "ăn thật" hay đặt cược tiền lẻ; đó là thói nên bỏ, người lớn nên nói rõ với trẻ rằng cuộc chơi vui ở chỗ khéo tay, không phải ở chỗ ăn thua đồ của bạn.
"U mọi" là một lối chơi đáng chú ý: người chạy phải nín hơi và phát ra tiếng "u" liên tục khi ở bên phần đất của đối phương. Cách chơi này có nét gần với kabaddi của Ấn Độ, nơi người tấn công cũng phải vừa chạy vừa hô liền hơi. Hai lối chơi có liên hệ với nhau hay không thì chưa có tài liệu nào khẳng định; nhiều khả năng đây là chuyện trẻ con ở nhiều nơi tự nghĩ ra những luật giống nhau.
Nhịp sống của một con hẻm
Cuộc chơi trong hẻm đi theo nhịp riêng của thành phố nhiệt đới.
- Buổi sáng: hẻm bận rộn với người đi làm, trẻ đi học, ít ai chơi.
- Buổi trưa: nắng gắt, hẻm vắng; trẻ chơi trong nhà hoặc dưới mái hiên, chơi banh đũa, ô ăn quan.
- Chiều mát: sau khoảng bốn năm giờ, trẻ ùa ra hẻm. Đây là giờ chơi chính.
- Chiều mưa: mùa mưa Nam Bộ thường có những cơn mưa chiều ào ạt; trẻ tắm mưa ngay trong hẻm, thả thuyền giấy trên dòng nước chảy dọc lề.
- Tối: đèn hẻm sáng, người lớn ngồi trước cửa hóng mát, trẻ chơi thêm đến khi bị gọi vào tắm.
Tiếng rao của hàng rong cũng là một phần của cuộc chơi. Xe kem, xe bò bía, xe chè chạy vào hẻm là lúc lũ trẻ tạm dừng tay, chạy về xin tiền mẹ. Tiếng lóc cóc của hủ tiếu gõ buổi tối là âm thanh quen thuộc của tuổi thơ hẻm Sài Gòn.
Cái khó: xe cộ và không gian chật dần
Hẻm vui nhưng có những rủi ro thật. Xe máy chạy trong hẻm, nhiều khi khá nhanh. Ô tô vào được hẻm lớn và lùi ra mà tài xế khó thấy trẻ nhỏ phía sau. Những năm gần đây, nhà trong hẻm xây cao hơn, xe đỗ kín trước cửa, một số hẻm thành nơi kinh doanh, không gian cho trẻ chơi thu hẹp.
Người lớn trong hẻm thường tự đặt ra những quy ước: chạy xe chậm vào hẻm, bấm còi nhẹ báo trước, trẻ con chơi sát một bên hoặc ở đoạn hẻm cụt. Những quy ước ấy không có trong văn bản nào, nhưng là cách cả xóm cùng bảo vệ trẻ.
Mùa mưa trong hẻm
Sài Gòn có hai mùa rõ rệt, và mùa mưa, thường từ khoảng tháng năm đến tháng mười một, làm cuộc chơi trong hẻm đổi khác. Những cơn mưa chiều đến nhanh, ào ạt rồi tạnh. Với trẻ con, đó là lúc vui nhất: cởi áo chạy ra hẻm tắm mưa, đứng dưới máng xối nhà ai, đạp nước bắn tung toé. Sau mưa, nước chảy dọc lề hẻm thành những dòng suối nhỏ, trẻ xếp thuyền giấy thả trôi, đuổi theo đến tận đầu hẻm.
Người lớn thường cho trẻ tắm mưa nhưng dặn kỹ vài điều: không tắm khi có sấm chớp, không lội chỗ nước ngập sâu vì có thể có hố ga mở nắp, tắm xong phải lau khô, thay đồ ngay. Hẻm trũng ngập nước sau mưa lớn cũng tiềm ẩn nguy cơ điện rò từ các đường dây, nên trẻ không được chạm vào cột điện, tủ điện khi trời ướt.
Hẻm và tình làng nghĩa xóm
Cái quý nhất của hẻm Sài Gòn là sự quen biết. Trẻ con đi lạc vài nhà là có người dẫn về. Đứa nào ngã thì bà bán tạp hoá đầu hẻm lấy dầu xoa. Nhà nào có việc, trẻ con cả hẻm sang phụ, rồi chơi luôn ở đó. Trẻ lớn lên trong hẻm thường có một "đám bạn hẻm" gắn bó đến lớn.
Những người Sài Gòn đã chuyển vào chung cư hay ra nước ngoài thường nhớ con hẻm như nhớ một cái làng. Họ nhớ trái banh nhựa lăn xuống cống, tiếng mẹ gọi vào tắm, mùi khói nướng của xe bán bắp nướng đầu hẻm.
Góc nhìn hôm nay: giữ hẻm cho trẻ
- Chọn đoạn hẻm cụt hoặc ít xe làm chỗ chơi; trẻ nhỏ chơi gần nhà, trong tầm mắt người lớn.
- Thống nhất với hàng xóm giờ chơi chiều và cách chạy xe chậm, bấm còi nhẹ khi vào hẻm.
- Dạy trẻ quy tắc với xe: dạt vào sát tường khi nghe tiếng xe, không chạy ngang trước xe đang lùi, không chơi sau ô tô đang đỗ.
- Chọn lối chơi hợp: nhảy cò cò, tạt lon, banh đũa ít chiếm lòng hẻm hơn đá banh.
- Kể chuyện hẻm xưa cho con, dạy con chơi u mọi, năm mười như bố mẹ từng chơi.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ em hẻm Sài Gòn ngày xưa chơi gì?
Trẻ đá banh hẻm, nhảy cò cò, chơi năm mười, u mọi, tạt lon, banh đũa, bắn bi, thảy lỗ và tắm mưa trong hẻm. Phần lớn là những lối chơi cần ít đồ và chơi được trong không gian dài, hẹp.
Chơi u mọi là gì?
U mọi là lối chơi chia hai phe ở hai bên một vạch. Người sang phần đất của phe kia phải vừa chạy vừa phát tiếng "u" liền một hơi; hết hơi mà chưa về được thì bị bắt. Mỗi nơi có luật hơi khác nhau.
"Năm mười" là trò gì?
Năm mười là cách gọi trốn tìm ở nhiều nơi trong Nam, vì người đi tìm thường đếm "năm, mười, mười lăm..." trước khi bắt đầu. Luật cơ bản giống trốn tìm ở các vùng khác.
Banh đũa khác đánh chuyền thế nào?
Banh đũa là cách gọi đánh chuyền ở nhiều nơi trong Nam. Người chơi tung trái banh nhỏ, trong lúc banh rơi thì nhặt hoặc chuyền các que đũa tre theo từng bậc. Tên gọi và từng bậc chơi khác nhau tuỳ vùng.
Cho trẻ chơi trong hẻm cần chú ý gì?
Chọn đoạn hẻm ít xe hoặc hẻm cụt, có người lớn để mắt, dạy trẻ dạt sát tường khi có xe và không chơi sau ô tô đang đỗ hay đang lùi. Hàng xóm nên thống nhất chạy xe chậm trong hẻm.
