Helen Levitt (1913–2009) là nhiếp ảnh gia New York nổi tiếng với những bức ảnh đen trắng chụp trẻ em chơi trên vỉa hè, bậc thềm và lòng phố các khu lao động như East Harlem và Lower East Side từ cuối thập niên 1930. Bà chụp trẻ đeo mặt nạ, nhảy múa, leo khung cửa vỡ, vẽ phấn lên tường — những khoảnh khắc chơi đùa tự nhiên mà trẻ không biết mình đang bị chụp. Ảnh của bà là tư liệu quý về thời phố còn là sân chơi của trẻ em thành thị.
Người phụ nữ cầm máy đi dọc phố
Helen Levitt sinh ở Brooklyn, New York. Bà bỏ học trung học, đi làm phụ việc cho một hiệu ảnh chân dung, rồi tự học nhiếp ảnh. Giữa thập niên 1930, bà gặp nhiếp ảnh gia Pháp Henri Cartier-Bresson, người đang chụp ảnh đường phố bằng máy Leica cỡ nhỏ. Bà cũng quen nhiếp ảnh gia Walker Evans và nhà văn James Agee — những người về sau gắn bó với sự nghiệp của bà.
Cuối thập niên 1930, với một chiếc Leica cũ, Levitt bắt đầu đi bộ khắp các khu phố nghèo ở Manhattan. Năm 1943, Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York (MoMA) tổ chức triển lãm cá nhân của bà với chủ đề ảnh trẻ em — khi ấy bà chưa đầy ba mươi tuổi.
Chụp mà không để trẻ biết
Một bí quyết thường được nhắc là Levitt gắn vào máy một ống ngắm góc vuông (winkelsucher): bà nhìn qua ống ngắm hướng về một phía, nhưng ống kính thật chĩa sang phía khác. Trẻ con tưởng bà đang chụp chỗ khác, nên vẫn chơi tự nhiên.
Kết quả là những bức ảnh không ai tạo dáng. Trẻ chạy, nhảy, cãi nhau, ngồi thẫn thờ, chơi trò đóng vai — như thể máy ảnh không có mặt. Đây chính là điều làm ảnh của Levitt khác với ảnh trẻ em đương thời, vốn thường là ảnh chân dung chụp trong hiệu hoặc ảnh dàn dựng.
Trẻ em trong ảnh Levitt chơi gì
| Hình ảnh hay gặp | Điều nó cho thấy |
|---|---|
| Trẻ đeo mặt nạ dịp Halloween, đứng trên bậc thềm | Lễ hội biến phố thành sân khấu, trẻ là diễn viên |
| Trẻ leo qua khung cửa, khung gương vỡ | Đồ bỏ đi thành đồ chơi; phố là bãi phiêu lưu |
| Nhóm trẻ nhảy múa, giả đánh nhau trên vỉa hè | Cơ thể là trung tâm cuộc chơi, không cần đồ |
| Trẻ thổi bong bóng, chơi với gương, với bóng | Những thú chơi đơn giản, rẻ tiền |
| Hình vẽ và chữ bằng phấn trên tường, vỉa hè | Trẻ để lại dấu vết, tạo ra "nghệ thuật" của chính mình |
| Người lớn ngồi bậc thềm, trẻ chơi phía trước | Phố có người trông chung, không cần ai được giao nhiệm vụ |
Những hình vẽ phấn: nghệ thuật của trẻ đường phố
Ngoài ảnh người, Levitt dành nhiều năm chụp những hình vẽ và dòng chữ bằng phấn trẻ em để lại trên tường, vỉa hè, cửa nhà: hình người, mặt cười, trái tim, những lời trêu chọc, lời tỏ tình, ô kẻ để chơi nhảy lò cò. Bộ ảnh này về sau được in thành sách năm 1987 với nhan đề In the Street: chalk drawings and messages, New York City 1938–1948.
Với người nghiên cứu văn hoá trẻ em, đây là kho tư liệu độc đáo. Hình vẽ phấn là thứ mất đi sau một cơn mưa, ít ai ghi lại. Levitt đã giữ được chúng — giống như vợ chồng Opie ở Anh về sau ghi lại câu hát, câu đếm của trẻ trước khi chúng biến mất.
Phim, sách ảnh và những năm về sau
Phim In the Street và cuốn A Way of Seeing
Giữa thập niên 1940, Levitt cùng James Agee và hoạ sĩ Janice Loeb quay một bộ phim ngắn không lời ở East Harlem, cũng đặt tên In the Street. Phim dài khoảng mười mấy phút, ghi lại trẻ em và người lớn trên phố bằng máy quay giấu kín, theo đúng tinh thần ảnh của bà. Phim được công chiếu vài năm sau khi quay và nay được coi là một tác phẩm sớm của dòng phim tài liệu đường phố.
Năm 1965, ảnh của Levitt được in thành cuốn A Way of Seeing, kèm bài tiểu luận James Agee viết từ nhiều năm trước. Agee nhìn thấy trong ảnh của bà một thế giới trẻ con vừa ngây thơ vừa đầy kịch tính, nơi cuộc chơi chạm tới những điều rất lớn: sợ hãi, quyền lực, tình bạn, cái chết được đóng giả.
Ảnh màu và những năm về sau
Cuối thập niên 1950, Levitt nhận học bổng Guggenheim và chuyển sang chụp ảnh màu — điều hiếm ở nhiếp ảnh nghệ thuật thời đó. Năm 1970, nhà bà bị trộm và phần lớn ảnh màu thời kỳ đầu bị mất. Bà chụp lại trong thập niên 1970, tiếp tục với phố New York. Bà sống và làm việc ở thành phố này tới cuối đời, mất năm 2009 ở tuổi 95.
Ảnh Levitt nói gì về việc chơi trên phố
- Phố từng là sân chơi: ở New York những năm 1940, trẻ khu nghèo chơi ngay trên vỉa hè, bậc thềm, lòng đường ít xe. Không có sân chơi riêng, không có lịch hẹn.
- Trẻ chơi với những gì có sẵn: khung cửa vỡ, hộp các-tông, mặt nạ giấy, phấn. Không có đồ chơi đắt tiền.
- Người lớn có mặt mà không chen vào: người ngồi bậc thềm, người đứng cửa sổ — một kiểu trông chừng chung của cả dãy phố.
- Cuộc chơi có cả mặt tối: giả đánh nhau, đeo mặt nạ đáng sợ, đóng vai chết. Trẻ dùng cuộc chơi để thử những điều đáng sợ một cách an toàn.
Nhà báo, nhà hoạt động đô thị Jane Jacobs, trong cuốn sách năm 1961 về sự sống và cái chết của các thành phố lớn ở Mỹ, cũng nhấn mạnh vai trò của vỉa hè như nơi trẻ em lớn lên dưới "con mắt của phố". Ảnh Levitt là minh hoạ sống động cho ý ấy.
Đặt cạnh phố Việt Nam
Người Việt xem ảnh Levitt dễ nhận ra những cảnh quen: trẻ con chơi trước cửa nhà ống, người lớn ngồi ghế nhựa trước hiên, phấn vẽ ô lò cò trên nền xi măng, cả xóm biết mặt từng đứa trẻ. Ngõ phố cổ Hà Nội, hẻm nhỏ Sài Gòn từng — và ở nhiều nơi vẫn — là sân chơi như vỉa hè New York thập niên 1940.
Chưa có một bộ ảnh Việt Nam nào nổi tiếng về trẻ em chơi trên phố như của Levitt. Đó là một khoảng trống đáng để nhiếp ảnh gia, người làm văn hoá, hay chính các gia đình lấp vào.
Góc nhìn hôm nay: tìm xem và thử chụp
Ảnh Helen Levitt có trong bộ sưu tập của nhiều bảo tàng lớn ở Mỹ, như MoMA và Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, và nhiều tấm được giới thiệu trên trang của các bảo tàng này. Sách ảnh của bà có thể tìm ở thư viện nghệ thuật.
Một gợi ý cho gia đình: một buổi chiều, ra ngõ hoặc sân chung, chụp trẻ chơi mà không bắt tạo dáng — như Levitt. Chụp cả hình phấn trẻ vẽ trước khi mưa xoá. Hỏi ý bố mẹ các bạn nhỏ trước khi chụp con người khác, và không đăng công khai ảnh trẻ kèm địa chỉ cụ thể. Vài năm sau, những bức ảnh ấy sẽ là một phần lịch sử của khu phố mình.
Câu hỏi thường gặp
Helen Levitt là ai?
Helen Levitt (1913–2009) là nhiếp ảnh gia người Mỹ, nổi tiếng với ảnh đường phố New York, đặc biệt là ảnh trẻ em chơi trên vỉa hè các khu lao động từ cuối thập niên 1930. Bà có triển lãm cá nhân ở MoMA năm 1943.
Helen Levitt chụp trẻ em thế nào mà ảnh tự nhiên?
Bà dùng máy Leica nhỏ gắn ống ngắm góc vuông, nhìn về một hướng nhưng ống kính chĩa hướng khác, nên trẻ không biết mình đang bị chụp. Nhờ vậy các bức ảnh không có tạo dáng.
Sách ảnh nổi tiếng của Helen Levitt là gì?
Nổi tiếng nhất là A Way of Seeing (1965) kèm tiểu luận của James Agee, và cuốn ảnh hình vẽ phấn trên phố New York 1938–1948 in năm 1987. Bà cũng đồng thực hiện bộ phim ngắn In the Street.
Vì sao ảnh trẻ em chơi trên phố có giá trị lịch sử?
Chúng ghi lại thời phố còn là sân chơi của trẻ em thành thị, với những thú chơi, hình vẽ phấn và cách người lớn trông chừng chung mà nay đã ít gặp. Những thứ ấy hiếm khi được ghi chép bằng chữ.
