Gorodki và lapta là hai lối chơi dân gian lâu đời của trẻ em và người lớn ở Nga. Gorodki là ném gậy gỗ nặng để đánh bật năm khúc gỗ nhỏ xếp thành hình ra khỏi một ô vuông gọi là "thành"; lapta là lối đánh bóng bằng gậy rồi chạy qua sân, giống nhóm rounders, bóng chày. Cả hai từng là thú chơi sân làng, sân sau nhà, rồi được viết thành luật và tổ chức thi đấu ở Nga trong thế kỷ 20.
Gorodki: đánh đổ "thành" bằng một cây gậy
"Gorodki" trong tiếng Nga có nghĩa là "những thành nhỏ". Trên mặt đất, người ta kẻ một ô vuông gọi là "gorod" (thành). Trong ô xếp năm khúc gỗ hình trụ ngắn theo một hình định trước. Người chơi đứng ở vạch ném phía xa, lần lượt ném một cây gậy gỗ dày và nặng, cố đánh bật các khúc gỗ ra khỏi ô. Ai dùng ít lần ném nhất để dọn sạch tất cả các hình thì thắng.
Ở bản thi đấu, các hình xếp gỗ được định sẵn và có tên gọi riêng. Bộ luật phổ biến có 15 hình, đi từ dễ đến khó, với những cái tên rất hình ảnh như "khẩu pháo", "ngôi sao", "mũi tên", "cái giếng", "lá thư". Hình "lá thư" thường được coi là khó nhất, vì nó có luật riêng về khúc gỗ nằm giữa, buộc người ném phải tính thứ tự đánh chứ không thể cứ thế ném mạnh.
| Yếu tố | Ở bản dân gian | Ở bản thi đấu |
|---|---|---|
| Ô "thành" | Kẻ tay trên đất, to nhỏ tuỳ sân | Ô vuông kích thước cố định |
| Khúc gỗ | Gỗ vụn, khúc củi cắt ngắn | Năm khúc gỗ trụ cùng kích thước |
| Gậy ném | Gậy gỗ bất kỳ | Gậy chuẩn, có giới hạn chiều dài và khối lượng |
| Vạch ném | Ước chừng bằng bước chân | Hai vạch: vạch xa và vạch gần (sau khi đã đánh bật được khúc gỗ đầu tiên) |
| Các hình xếp | Tuỳ nhóm nghĩ ra | Bộ hình cố định, thường 15 hình |
Gorodki có họ hàng gần ở Phần Lan và vùng Karelia: lối ném gậy đánh khúc gỗ mà người Phần Lan gọi là kyykkä. Ở nhiều nước khác, người ta cũng có những lối "ném đổ mục tiêu" — từ bowling, skittles kiểu Anh, đến lagori của trẻ Nam Á hay tạt lon của trẻ Việt.
Lapta: đánh bóng rồi chạy về
Lapta là lối chơi đồng đội. Sân hình chữ nhật, hai đầu có hai vạch: một đầu là "thành", nơi đội đánh đứng; đầu kia là vạch "kon", nơi người chạy phải đến rồi quay về. Luật khung như sau:
- Đội đánh đứng sau vạch thành, đội kia tản ra khắp sân.
- Một người của đội đánh tung bóng cho đồng đội, hoặc tự tung, rồi dùng gậy dẹt đánh bóng thật xa.
- Sau khi bóng bay đi, một hoặc vài người của đội đánh chạy tới vạch kon rồi quay về thành.
- Đội kia nhặt bóng, ném trúng người đang chạy. Bị ném trúng là đổi lượt: đội bắt bóng thành đội đánh.
- Bắt được bóng trên không trước khi bóng chạm đất cũng có thể làm đổi lượt, tuỳ luật.
Phần ném bóng trúng người chạy làm lapta khác với bóng chày hiện đại: ở bóng chày người ta chạm bóng vào người hoặc chạm gôn, còn lapta cổ điển ném thẳng vào người. Vì thế bóng lapta xưa thường làm bằng da nhồi lông thú hoặc giẻ, đủ mềm để không gây thương tích lớn.
Lịch sử: sân làng, sử liệu và lời kể
Cả gorodki lẫn lapta đều được người Nga coi là lối chơi rất cổ. Tuy nhiên, như với hầu hết trò dân gian, rất khó gắn chúng với một năm ra đời cụ thể.
- Về lapta, nhiều sách Nga nhắc tới những quả bóng da và gậy gỗ thời trung cổ tìm thấy ở các di chỉ khảo cổ như Novgorod. Nhưng một quả bóng cổ chưa đủ chứng minh người ta chơi đúng lối lapta như ngày nay; đó là phỏng đoán có cơ sở chứ không phải điều chắc chắn.
- Về gorodki, các ghi chép từ thế kỷ 19 cho thấy đây là thú chơi quen thuộc ở nông thôn và cả trong giới thị dân. Nhiều nhân vật văn hoá Nga được kể là mê gorodki, nhưng nhiều chuyện kể kiểu này khó kiểm chứng.
- Trong thế kỷ 20, cả hai được đưa vào chương trình thể dục, viết thành luật thống nhất và có giải vô địch. Gorodki đến nay vẫn có liên đoàn và giải thi đấu ở Nga và một số nước láng giềng.
Lapta hay được báo chí so sánh với bóng chày và rounders của Anh. Có người cho rằng ba lối chơi chung một gốc xa xưa, có người cho rằng chúng tự nảy sinh từ cùng một ý tưởng đơn giản: đánh vật gì đó đi thật xa rồi chạy trước khi đối phương lấy lại được. Câu hỏi này còn để ngỏ.
Đặt cạnh lối chơi Việt và châu Á
| Lối chơi | Nơi chơi | Điểm giống |
|---|---|---|
| Gorodki | Nga | Ném gậy làm đổ mục tiêu xếp hình |
| Kyykkä | Phần Lan, Karelia | Họ hàng gần của gorodki |
| Lagori | Ấn Độ, Nam Á | Ném bóng làm đổ chồng đá, rồi xếp lại |
| Tạt lon | Việt Nam | Ném vật làm đổ lon xếp chồng |
| Lapta | Nga | Đánh bóng bằng gậy, chạy qua sân, bị ném trúng là mất lượt |
| Rounders | Anh, Ireland | Đánh bóng rồi chạy quanh các cọc |
| Đánh khăng | Việt Nam | Dùng que dài đánh que ngắn bay xa, đối phương bắt hoặc ném về |
Đánh khăng của ta gần với lapta ở tinh thần "đánh xa rồi đối phương phải lấy lại", dù luật và đồ dùng khác hẳn. Luật đánh khăng và tạt lon đã có ở các wiki khác trong hệ; ở đây chỉ cần thấy trẻ em Nga và trẻ em Việt cùng thích những cú đánh, cú ném có đích nhắm.
Trẻ học gì từ gorodki và lapta
- Nhắm và ước lượng: gorodki đòi hỏi ném chính xác từ khoảng cách xa, điều chỉnh lực và góc sau mỗi lần ném.
- Kiên nhẫn và chiến thuật: với hình khó, phải tính đánh khúc gỗ nào trước để không làm hỏng cả hình.
- Phối hợp đội: lapta cần người đánh, người chạy, người bắt, người ném phối hợp.
- Phản xạ và né tránh: người chạy phải đọc hướng bóng ném để né.
- Chấp nhận luật đổi lượt: một cú bắt bóng là cả đội đổi vai ngay lập tức.
Góc nhìn hôm nay: an toàn với gậy và bóng
Gậy gorodki chuẩn là vật nặng, ném mạnh có thể gây thương tích nghiêm trọng. Lapta cổ điển ném bóng thẳng vào người. Muốn cho trẻ thử, nên sửa lại:
- Gorodki cho trẻ: dùng ống nhựa rỗng hoặc chai nhựa làm khúc gỗ, gậy ném bằng ống xốp hoặc túi đậu nhỏ.
- Không ai đứng phía trước vạch ném: người nhặt khúc gỗ chỉ được vào ô khi mọi người đã ném xong lượt.
- Lapta bằng bóng mềm: dùng bóng xốp hoặc bóng vải, không ném vào đầu, mặt; quy định chỉ ném trúng từ vai trở xuống.
- Gậy đánh nhẹ: gậy nhựa rỗng hoặc vợt nhẹ thay gậy gỗ.
- Chỗ chơi rộng: bãi cỏ thoáng, xa cửa kính, xe cộ và người đi bộ.
Người muốn tìm hiểu thêm có thể tìm tài liệu về các liên đoàn gorodki, hoặc đọc so sánh lapta với rounders và bóng chày trong các sách lịch sử thể thao. Trẻ em thường rất thích nghe tên các hình gorodki — "khẩu pháo", "lá thư" — và tự nghĩ ra hình xếp mới cho riêng nhóm mình.
Câu hỏi thường gặp
Gorodki là gì?
Gorodki là lối chơi dân gian Nga: người chơi ném một cây gậy gỗ để đánh bật năm khúc gỗ nhỏ xếp thành hình ra khỏi một ô vuông gọi là "thành". Ai dọn sạch các hình bằng ít lần ném nhất thì thắng.
Lapta có giống bóng chày không?
Lapta giống bóng chày và rounders ở chỗ đánh bóng bằng gậy rồi chạy. Điểm khác là người chạy trong lapta phải chạy tới vạch xa rồi quay về, và đội đối phương ném bóng trúng người chạy để giành lượt.
Gorodki có bao nhiêu hình xếp?
Bộ luật thi đấu phổ biến có 15 hình xếp, từ dễ đến khó, mang những tên như "khẩu pháo", "ngôi sao", "cái giếng", "lá thư". Ở bản dân gian, nhóm chơi có thể tự nghĩ ra hình.
Lapta có từ bao giờ?
Không có năm ra đời chính xác. Sách Nga thường nhắc bóng và gậy thời trung cổ tìm thấy ở các di chỉ như Novgorod, nhưng đó chỉ là cơ sở phỏng đoán. Chắc chắn là lapta đã phổ biến từ lâu ở nông thôn Nga và được viết thành luật trong thế kỷ 20.
Trẻ em chơi gorodki có an toàn không?
Gậy gorodki chuẩn rất nặng, không hợp cho trẻ nhỏ. Với trẻ, nên thay bằng ống nhựa, chai nhựa và gậy xốp, đồng thời quy định không ai đứng trước vạch ném. Khi chơi lapta, dùng bóng mềm và không ném vào đầu.
