Giờ ra chơi ở trường tiểu học là nơi trò dân gian sống dai nhất ở thành phố hôm nay. Trong mười lăm, hai mươi phút giữa buổi, trẻ vẫn truyền tay nhau nhảy dây, nhảy lò cò, đánh chuyền, ô ăn quan, đuổi bắt, oẳn tù tì và những bài vỗ tay đồng dao, phần lớn học từ anh chị lớp trên chứ không phải từ thầy cô. Sân trường là "kho lưu trữ sống" của văn hoá trẻ em, nơi mỗi thế hệ học sinh vừa giữ lại vừa sửa đổi những gì đã nhận.
Sân trường: kho lưu trữ sống của văn hoá trẻ em
Các nhà sưu tầm văn hoá trẻ em từ lâu đã coi sân trường là nơi đáng ghi chép. Ở Anh, Iona và Peter Opie dành nhiều thập kỷ đi khắp các trường học để ghi lại những bài vần, câu nói, luật chơi của trẻ, công bố thành những cuốn sách lớn năm 1959 và 1969. Iona Opie còn đều đặn quan sát một sân trường gần nhà suốt nhiều năm và viết cuốn The People in the Playground (1993). Phát hiện xuyên suốt của họ là trẻ em có một nền văn hoá riêng, truyền từ trẻ sang trẻ, bền bỉ hơn người lớn tưởng rất nhiều.
Điều đó cũng đúng với sân trường Việt Nam. Bài "Nu na nu nống" hay "Rồng rắn lên mây" mà học sinh lớp hai hôm nay hát, phần lớn chúng không học từ sách giáo khoa hay từ bố mẹ, mà học từ bạn bè, anh chị trên sân trường. Lời có khi bị đổi đi, thêm vài câu ngộ nghĩnh mới, nhưng khung chính vẫn còn.
Những trò còn sống ở sân trường tiểu học
| Lối chơi | Vì sao hợp giờ ra chơi | Ai hay chơi |
|---|---|---|
| Nhảy dây, nhảy dây tập thể | Chỉ cần một sợi dây, chơi được cả nhóm | Cả nam lẫn nữ, nữ nhiều hơn |
| Nhảy dây chun | Gọn, chơi ngay trên hành lang | Chủ yếu bé gái |
| Nhảy lò cò | Kẻ phấn một lần chơi cả tuần | Cả hai, nữ nhiều hơn |
| Đánh chuyền, ô ăn quan | Ngồi được dưới hiên, gốc cây | Chủ yếu bé gái |
| Đuổi bắt, "chạm" | Không cần đồ, chạy hết sức trong vài phút | Cả hai |
| Đá cầu | Quả cầu nhỏ, đứng vòng tròn | Chủ yếu bé trai |
| Bài vỗ tay đồng dao | Hai bạn đối mặt, chơi ngay tại chỗ | Chủ yếu bé gái |
| Oẳn tù tì | Dùng để chọn người, phân xử, và chơi riêng | Tất cả |
Sự phân chia theo giới trong bảng không phải quy luật, chỉ là xu hướng quan sát được ở nhiều sân trường, ở Việt Nam lẫn các nước khác. Nhiều trường hiện cố ý khuyến khích bé trai nhảy dây, bé gái đá cầu, và trẻ thường thích nghi rất nhanh.
Trò truyền tay nhau thế nào
Từ lớp trên xuống lớp dưới
Học sinh lớp một vào trường thường đứng xem anh chị lớp bốn, lớp năm chơi. Vài tuần sau, chúng bắt chước. Đến khi lên lớp ba, lớp bốn, chúng đã là người dạy lại cho đám em mới. Một trò có thể sống ở một sân trường hàng chục năm như thế, dù học sinh thay nhau đi qua.
Đổi lời, thêm luật
Trẻ không chép nguyên văn. Bài đồng dao được thêm câu mới có tên bạn trong lớp, tên một nhân vật hoạt hình. Luật nhảy dây được đặt thêm bậc khó. Các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian gọi đó là quá trình biến đổi tự nhiên của truyền miệng: trò vừa giữ được lõi, vừa luôn mới.
Mốt theo mùa
Sân trường có những "mùa" khó giải thích. Có học kỳ cả trường nhảy dây chun, có học kỳ ai cũng chơi một kiểu đồ chơi bán ở cổng trường. Iona Opie cũng ghi nhận những làn sóng như thế ở sân trường Anh. Trò dân gian lúc lặn lúc nổi, nhưng hiếm khi biến mất hẳn.
Nhà trường và trò dân gian
Từ năm 2008, Bộ Giáo dục và Đào tạo phát động phong trào thi đua "Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực", trong đó có nội dung đưa trò dân gian và các hoạt động văn hoá dân gian vào nhà trường. Nhiều trường tiểu học từ đó kẻ sẵn ô lò cò, ô ăn quan trên sân, để sẵn dây nhảy, quả cầu cho học sinh mượn trong giờ ra chơi.
Cách làm này có hiệu quả rõ: một ô lò cò kẻ sẵn bằng sơn trên sân là lời mời không cần nói. Nhưng cũng có những giới hạn. Sân nhiều trường thành phố nhỏ so với số học sinh, giờ ra chơi ngắn, có trường hạn chế chạy nhảy vì sợ va chạm. Có nơi giờ ra chơi bị lấn bởi việc ôn bài, trực nhật.
Thời lượng và không gian: hai điều quyết định
Ở nhiều trường tiểu học Việt Nam, giờ ra chơi giữa buổi thường kéo dài khoảng mười lăm đến ba mươi phút, tuỳ trường và tuỳ lịch học. Với trò dân gian, thời lượng ấy vừa đủ cho vài lượt nhảy dây hay một ván ô ăn quan, nhưng chưa đủ cho những trò đông người cần chia phe như rồng rắn hay kéo co.
Không gian cũng quan trọng không kém. Một sân trường chật, khi cả nghìn học sinh cùng ra chơi một lúc, khiến trẻ khó chạy mà không va nhau. Một số trường chia khu theo khối lớp, chia giờ ra chơi lệch nhau, hoặc dành hành lang, sảnh cho những trò ngồi.
An toàn trong giờ ra chơi
- Phân khu: khu chạy đuổi tách khỏi khu đá cầu, khu nhảy dây, khu ngồi chơi.
- Mặt sân: kiểm tra chỗ gạch vỡ, nắp cống, bậc thềm trơn sau mưa.
- Lan can, cầu thang: không đuổi nhau trên cầu thang, không đu lan can tầng trên.
- Đồ dùng: dây nhảy không quá dài cho sân hẹp, que chuyền không nhọn.
- Người trông: thầy cô trực sân đứng ở vị trí nhìn bao quát, can thiệp khi có xô đẩy, bắt nạt, còn lại để trẻ tự chơi.
Góc nhìn hôm nay: phụ huynh và thầy cô giúp được gì
- Kẻ sẵn ô lò cò, ô ăn quan bằng sơn trên sân, để sẵn hộp dây nhảy, quả cầu, sỏi cho học sinh mượn.
- Bảo vệ giờ ra chơi: không dùng giờ ra chơi để phạt, ôn bài, trực nhật.
- Nhờ học sinh lớp lớn dạy lớp nhỏ một trò dân gian vào đầu năm học.
- Ở nhà hỏi con: "hôm nay ra chơi các bạn chơi gì?" Trẻ thường rất thích kể và bố mẹ sẽ ngạc nhiên vì những trò cũ vẫn còn.
- Ghi lại: thầy cô có thể cho học sinh làm một cuốn sổ "trò của trường mình", chép lời đồng dao, vẽ ô, ghi luật. Đó là cách nhỏ để sưu tầm văn hoá trẻ em như vợ chồng Opie từng làm.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh tiểu học ngày nay còn chơi trò dân gian không?
Còn, và sân trường là nơi trò dân gian sống dai nhất ở thành phố. Nhảy dây, nhảy lò cò, đánh chuyền, ô ăn quan, đuổi bắt, đá cầu và các bài vỗ tay đồng dao vẫn được học sinh truyền cho nhau trong giờ ra chơi.
Vì sao trò dân gian truyền được qua nhiều thế hệ học sinh?
Vì trẻ học từ anh chị lớp trên, rồi dạy lại cho lớp dưới khi mình lớn hơn. Mỗi lớp trẻ vừa giữ phần lõi vừa thêm lời, thêm luật mới, nên trò vừa bền vừa luôn mới.
Phong trào "trường học thân thiện, học sinh tích cực" là gì?
Đó là phong trào thi đua do Bộ Giáo dục và Đào tạo phát động từ năm 2008, trong đó có nội dung đưa trò dân gian và hoạt động văn hoá dân gian vào trường. Nhiều trường từ đó kẻ sẵn ô chơi trên sân, để sẵn dây nhảy, quả cầu.
Vợ chồng Opie là ai?
Iona và Peter Opie là hai nhà sưu tầm văn hoá trẻ em người Anh, đi khắp các trường học để ghi lại bài vần, câu nói và luật chơi của trẻ, công bố thành những cuốn sách năm 1959 và 1969. Iona Opie sau đó viết The People in the Playground (1993) từ nhiều năm quan sát một sân trường.
Làm sao để giờ ra chơi ở trường an toàn mà vẫn vui?
Phân khu cho từng loại trò, kiểm tra mặt sân và cầu thang, chọn đồ dùng phù hợp, có thầy cô trực ở vị trí quan sát bao quát và chỉ can thiệp khi có xô đẩy hay bắt nạt. Kẻ sẵn ô chơi và để sẵn đồ cũng giúp trẻ chơi có tổ chức hơn.
