Double Dutch: nhảy hai dây từ vỉa hè New York ra sân thi đấu

Double Dutch là lối nhảy hai dây quay ngược chiều nhau: hai bạn cầm hai đầu, quay hai sợi dây so le như hai cánh quạt trứng, một hoặc hai bạn nhảy vào giữa. Lối chơi này gắn chặt với vỉa hè New York, nhất là các bé gái người Mỹ gốc Phi ở Harlem, Brooklyn, Bronx giữa thế kỷ 20. Năm 1973, hai cảnh sát New York là David Walker và Ulysses Williams lập ra American Double Dutch League, biến nó thành môn thi có luật, có giải.

Hai sợi dây, ba người, một nhịp

Một nhóm Double Dutch cơ bản có ba người: hai người quay (người Mỹ gọi là "turners" hay "enders") và một người nhảy. Hai sợi dây dài như nhau, quay ngược chiều nhau, sợi này chạm đất khi sợi kia đang ở trên cao. Người nhảy phải bật lên hai lần trong mỗi vòng quay đầy đủ, mỗi lần qua một sợi.

Phần khó nhất với người mới không phải là nhảy, mà là bước vào. Người nhảy đứng sát một người quay, nhìn sợi dây gần mình, đợi nó vừa chạm đất và bắt đầu đi lên thì lao vào. Vào sớm hay muộn nửa nhịp là vướng dây. Người quay cũng phải rất đều tay: nếu hai sợi không cách nhau đúng nửa vòng, người nhảy không thể nào giữ nhịp.

Vì thế Double Dutch là lối chơi tập thể theo đúng nghĩa. Người quay giỏi quan trọng không kém người nhảy giỏi. Trẻ chơi lâu đều tập cả ba vai, và người quay thường đếm to hoặc hát để giữ nhịp cho người nhảy.

Cái tên "Double Dutch" từ đâu ra

Câu chuyện hay được kể là những người Hà Lan đến lập khu định cư New Amsterdam (sau này là New York) vào thế kỷ 17 đã mang lối nhảy hai dây theo, nên người Anh gọi nó là "Dutch". Đây là cách giải thích phổ biến nhưng chưa có tư liệu thời ấy chứng minh. Trong tiếng Anh, "double Dutch" còn là thành ngữ chỉ thứ ngôn ngữ khó hiểu, nói líu lo như tiếng nước ngoài — có thể cái tên đến từ đó, khi hai sợi dây quay rối mắt người xem. Cả hai giả thuyết đều nên coi là chưa chắc.

Điều có tư liệu là đến nửa đầu thế kỷ 20, nhảy hai dây đã là cảnh quen ở các khu phố đông đúc của New York. Không cần sân, không cần tiền, chỉ cần một đoạn dây phơi hay dây điện thoại cũ và một khoảng vỉa hè.

Vỉa hè và lời hát của các bé gái

Ở các khu phố người Mỹ gốc Phi, Double Dutch thường đi kèm lời hát, lời đếm và vỗ tay. Người quay hát, người nhảy làm động tác theo lời: xoay người, chạm đất, đứng một chân. Một bài nhảy dây quen thuộc của trẻ Mỹ là "Teddy bear, teddy bear, turn around" — gấu bông ơi, quay một vòng — mỗi câu là một động tác.

Nhà dân tộc học âm nhạc Kyra Gaunt, trong cuốn sách năm 2006 về những lối chơi của bé gái da màu ở Mỹ, cho rằng nhảy dây và vỗ tay theo lời hát là nơi các bé gái học nhịp điệu, giọng hát, động tác cơ thể — và chính những nhịp ấy đã góp vào âm nhạc đại chúng người Mỹ gốc Phi, kể cả hip hop. Đây là một góc nhìn quan trọng: lối chơi vỉa hè của bé gái không chỉ là "trò trẻ con", mà là một kho văn hoá âm nhạc.

Đến thập niên 1960, nhiều người lo nhảy dây đường phố đang thưa dần, khi phố xá đông xe hơn và trẻ có nhiều thú vui khác.

1973: hai cảnh sát và một giải đấu

Đầu thập niên 1970, hai thám tử của Sở Cảnh sát New York là David Walker và Ulysses Williams tìm cách đưa Double Dutch trở lại với thiếu niên thành phố. Họ viết ra bộ luật thống nhất, chia nội dung thi, và năm 1973 lập ra American Double Dutch League. Giải đấu đầu tiên được tổ chức ngay sau đó, thu hút các đội học sinh từ nhiều trường ở New York.

Từ đó, Double Dutch đi từ vỉa hè vào sân thi đấu. Những đội giỏi được mời biểu diễn trên truyền hình, rồi đi giao lưu ở nhiều nước. Đến cuối thế kỷ 20, Nhật Bản và Pháp đã có phong trào Double Dutch khá mạnh, nhiều đội nước ngoài thường xuyên đến New York thi đấu.

Các nội dung thi Double Dutch

Mỗi tổ chức có bộ luật riêng, nhưng nhìn chung các giải thường có những nội dung sau:

Ở bài tự do, người quay không chỉ đứng yên: họ có thể ngồi, xoay người, chui qua dây, thậm chí đổi vai với người nhảy ngay giữa bài mà dây vẫn quay. Đây là chỗ cho thấy Double Dutch là môn của cả đội, không của riêng ai.

Đặt cạnh nhảy dây ở Việt Nam

Trẻ Việt quen nhảy dây một sợi: một mình tự quay, hoặc hai bạn quay một sợi dài cho cả nhóm nhảy vào lần lượt, kèm lời đếm hay lời hát. Nhảy hai dây quay ngược chiều thì ít gặp ở xóm, nhưng đã xuất hiện trong một số câu lạc bộ nhảy dây và hoạt động ngoại khoá ở thành phố lớn.

Điểm giống nhau rõ nhất là lời hát. Cũng như trẻ New York hát "Teddy bear", trẻ Việt có những câu đếm, câu vè để giữ nhịp cho người nhảy dây. Ở cả hai nơi, nhảy dây đường phố chủ yếu là thú chơi của bé gái, dù không ai cấm bé trai.

Còn nhảy dây chun, kiểu một sợi dây chun căng giữa chân hai bạn, là một nhánh khác — đã có bài riêng ở mục "Trò ta, trò bạn". Nhảy dây theo hướng thể thao, thi tốc độ và động tác, thuộc phần một wiki khác trong hệ.

Trẻ học gì từ Double Dutch

• Nhịp và thời điểm: bước vào đúng nửa nhịp, giữ nhịp hai lần bật mỗi vòng.
• Phối hợp nhóm: người quay phải đều tay, nhìn người nhảy để điều chỉnh tốc độ.
• Kiên nhẫn: hầu như ai cũng vướng dây hàng chục lần trước khi vào được.
• Thể lực: nhảy liên tục rất mệt, tốt cho tim phổi và sức bật chân.
• Âm nhạc và lời: đếm, hát, vỗ tay trong lúc nhảy.

Góc nhìn hôm nay: thử nhảy hai dây ở nhà

• Dây: hai sợi dây dài khoảng 4–5 mét, mềm, không có móc kim loại ở đầu. Dây dù hoặc dây vải đều được.
• Bắt đầu với một dây: cho trẻ nhảy vào một sợi dài do hai người quay trước, quen rồi mới thêm sợi thứ hai.
• Người lớn quay: trẻ nhỏ khó quay đều hai sợi, người lớn quay chậm lúc đầu.
• Mặt sân: chọn sân phẳng, không trơn, có khoảng trống quanh dây. Không quấn dây quanh cổ, quanh tay khi quay.
• Đổi vai: cho trẻ tập cả quay lẫn nhảy để hiểu rằng ai cũng quan trọng.

Người muốn tìm hiểu thêm có thể xem các bản tin cũ về giải Double Dutch ở New York, hoặc đọc cuốn sách năm 2006 của Kyra Gaunt về lối chơi của bé gái da màu — một nguồn hiếm hoi coi nhảy dây vỉa hè là văn hoá nghiêm túc.